महावीर पुन

२६ जेठ, काठमाडौं । जेनजी आन्दोलनपछि बनेको अन्तरिम सरकारमा शिक्षामन्त्री थिए महावीर पुन । गत २१ फागुनमा सम्पन्न निर्वाचनमा प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचित भएपछि उनले विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन मन्त्रालय बन्नुपर्छ भनेर लबिइङ गरे ।

म्याग्दीबाट स्वतन्त्र सांसद जितेका पुनले अन्तत: आफ्नै पहलमा बनेको विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन मन्त्रालयको जिम्मेवारी पाएका छन् । उनले मंगलबार साविकको खेलकुद मन्त्रालय भवनमा पदभारसमेत ग्रहण गरिसकेका छन् ।

गत ३० वैशाखमा प्रशासनिक सुधार र मितव्ययिता कायम गर्ने, अनावश्यक चालु खर्च कटौती गर्ने तथा कार्यसम्पादनलाई थप प्रभावकारी र छरितो बनाउने मुख्य उद्देश्यसहित सरकारले संघीय मन्त्रालयहरूको संख्या २२ बाट घटाएर १८ पुर्‍याउने निर्णय गर्‍यो ।

त्यसबेला सरकारले पुरानो व्यवस्थाअन्तर्गत रहेका चार वटा मन्त्रालय घटाउँदै गर्दा विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन मन्त्रालय नामको नयाँ मन्त्रालय थप गर्‍यो । प्रविधि र आविष्कारलाई प्राथमिकता दिँदै साविकको शिक्षा मन्त्रालयबाट विज्ञान–प्रविधि झिकेर र नयाँ थप गरिएको नवप्रवर्तनसम्बन्धी कार्यहरू हेर्ने गरी छुट्टै मन्त्रालय आवश्यक रहेको भन्दै सरकारले यस्तो निर्णय लिएको थियो ।

तर, सुरुवातमा मन्त्रालय हेरफेर गर्ने गाइँगुइँ चल्दा नवप्रवर्तनसम्बधी मन्त्रालयको भने कुनै चर्चा थिएन । लामो समय यही क्षेत्रमा वकालत गर्दै आएका पूर्व शिक्षामन्त्री महावीर पुनले यसमा आपत्ति नै जनाएका थिए, जो अहिले यसैको मन्त्री बनेका छन् ।

‘यसो सामाजिक सञ्जालतिर हेर्दा त अहिलेको सरकारले विज्ञान प्रविधि, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनसम्बन्धी काम गर्ला जस्तो छाँट त पटक्कै देखिएन,’ उनले आपत्ति जनाउँदै लेखेका थिए, ‘बरु नवप्रवर्तनलाई त उद्योग मन्त्रालयतिर हाल्न पो खोजे जस्तो बुझिन्छ । अनि विज्ञान प्रविधि मन्त्रालयको त बिउ नै निर्मूल पार्ला जस्तो पो बुझिन्छ ।’

हुन पनि त्यसबेलासम्म बाहिर आएका सूचनाहरूमा उक्त मन्त्रालय गठन गर्ने कुनै छनक दिइएको थिएन । बरु सरकारले १७ वटा मन्त्रालयमा सीमित गर्ने योजना बनाइसकेको थियो ।

यसरी बाहिर आलोचना बढेपछि अन्तत: सरकारले १८ वटा मन्त्रालय बनाउने निर्णय गर्दै विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन मन्त्रालय थप ग‍रेको थियो ।

त्यसपछि महावीर पुन खुसी भए । कारण– प्रतिनिधिसभाका पछिल्ला बैठकमा समेत उनले यसबारे माग उठाइरहेका थिए । त्यसैले आफूले लामो समयदेखि उठाउँदै आएको माग सरकारले पूरा गरेको भन्दै उनले सरकारलाई धन्यवाद दिए ।

त्यसअघि पनि सांसद् पुनले गत ८ वैशाखमा प्रधानमन्त्रीलाई पत्र लेख्दै विज्ञान, प्रविधि, अनुसन्धान तथा नवप्रवर्तन मन्त्रालय गठन गर्न माग राखेका थिए ।

प्रधानमन्त्रीलाई बुझाइएको उक्त ध्यानाकर्षण पत्रमा पृथ्वीनारायण शाहको पालादेखि अहिलेसम्मका कुनै पनि शासक, सरकार र नेताहरूले विज्ञान प्रविधि तथा अनुसन्धानलाई प्राथमिकता नदिँदा देश आर्थिक रूपमा अत्यन्त गरिब भएको उल्लेख थियो ।

साथै, प्रतिभाशाली, सिर्जनशील र नवीन सोच भएका अधिकांश युवाहरू देशले गुमाइरहेको, जसका कारण स्वदेशमा उद्यमीहरू जन्मन नसकेको र रोजगारीको सिर्जना पटक्कै हुन नसकेको पनि उनले पत्रमा उल्लेख गरेका थिए ।

अबबाट यो मन्त्रालयको साँचो स्वतन्त्र सांसद् महावीर पुनको हातमा आइपुगेको छ । बालेन शाह नेतृत्वको सरकारले उनलाई मन्त्री बनाएको हो ।

म्याग्दीबाट निर्वाचित स्वतन्त्र सांसद पुन गत निर्वाचनअघि पनि सुशीला कार्की नेतृत्वको सरकारका मन्त्री थिए । मन्त्रीबाट राजीनामा दिएर अन्तिम समयमा उनी निर्वाचनमा होमिए ।

सुशीला कार्की नेतृत्वको अन्तरिम सरकारमा शिक्षा मन्त्री पनि बनिसकेका उनी त्यसबेला मन्त्रीमा सिफारिस हुँदै गर्दा पनि आविष्कार केन्द्रमा ग्यासबाट शव जलाउने भट्टी निर्माण भएको जानकारी गराउँदै थिए ।

त्यसको दुई दिनअघि काठमाडौं आएका पुन आविष्कारका लागि आर्थिक जुटाउन जिल्लाजिल्लामा किताब बेच्दै हिँडिरहेका थिए । आफ्नै पुस्तक ‘महावीर पुन सम्झना, सपना र अविरल यात्रा’ बोकेर उनले कयौँ जिल्लामा लाखौँप्रति बेचिसकेका छन् । यतिसम्म कि, सांसद् भइसकेपछि पनि सार्वजनिक स्थलमा किताब बेचेको भन्दै सामाजिक सञ्जालमा उनको आलोचना पनि भएको थियो ।

जे जति आलोचना भए पनि महावीर आफ्नो उद्देश्यमा दृढ थिए । पुस्तक बेचेर प्राप्त आम्दानीले कृषि औजार निर्माण गर्नु उनको सपना थियो ।

पुन मुख्यत: सामाजिक कार्यका लागि परिचित छन् । कोरोनाकालका पनि पीपीई, फेससिल्ड, आइसोलेसन हुड, नर्सिङ रोबोट, स्वाब कलेक्सन बक्स, कोरोनाबाट मृतकको शव राख्ने बाकस उनी नेतृत्वको आविष्कार केन्द्रले बनाएको थियो ।

यसरी आविष्कार केन्द्र नै सञ्चालन गरेका पुन युवामाझ लोकप्रिय छन् । उनी नेपालमै केही गर्छु भन्ने युवा वैज्ञानिकलाई सहयोग प्रदान गर्थे । त्यसकै लागि त्रिभुवन विश्वविद्यालय कीर्तिपुर परिसरभित्र आविष्कार केन्द्र सञ्चालन गरे । त्यहीँबाट बच्चालाई न्यानो बनाउने ‘बेबी वार्मर’, फूल फुल्ने ठाउँहरूमा मौरीलाई ओसार्न ‘ट्रली’ निर्माण लगायतका काम गरे ।

उद्योग, बैंक र अस्पतालका लागि सर्भिस रोबोट– यी सबै क्षेत्रमा नवप्रवर्तनमार्फत समाधान निकाल्नुपर्ने कुरा उनी दोहोर्‍याइरहन्थे । फलफूल सुकाउने सोलार ड्राइयर, गाडी धुने मेसिन, सेलरोटी पकाउने मेसिन, फोहोर संकलन गर्ने मेसिन, बाँदर धपाउने मेसिन पनि उनले आविष्कार केन्द्रबाट अगाडि बढाएका योजनाहरू हुन् ।

नेपालमा समाजिक कार्यमा सक्रिय उनले अमेरिकाको नेब्रास्का विश्वविद्यालयबाट विज्ञानमा उच्चशिक्षा अध्ययन गरेका छन् । महावीर विज्ञान प्रविधिको क्षेत्रमा सक्रिय भएकै कारण ‘रोमन म्यागासेसे अवार्ड’ पाएका छन् ।

मुख्यत : नेपालका ग्रामीण भेगमा ताररहित इन्टरनेट सेवा पुर्‍याएका पुनले सन् २००७ सलामा एसियाको नोबेल पुरस्कारको रूपमा चिनिने म्यागासेसे पुरस्कार पाएका थिए । त्यसबेला असम्भव जस्तै लाग्ने इन्टरनेटलाई गाउँमा पुर्‍याउनु नै ठूलो कुरा थियो । त्यो पनि आफ्नै खर्चमा यस्ता काम गर्नु कम चुनौती थिएन । सोही काम गरेपछि नेपाली समाजमा उनको विश्वसनीयता एकाएक बढेको थियो ।

सन् २०१४ इन्टरनेट सोसाइटीले पनि जोनाथन बी पोस्टल अवार्ड पुनलाई दिएको छ । ‘नेपाल वायरलेस नेटवर्क’ परियोजना स्थापना गरी ग्रामीण बस्तीलाई इन्टरनेटसँग जाडेको भन्दै पुनले अवार्ड पाएका थिए ।

हुन पनि महावीरका कारण ग्रामीण वस्तीका मानिसले स्वास्थ्य उपचार, पढाइ, सञ्चारलगायतका सुविधा उपयोग गर्न पाएका थिए । यसरी म्याग्दीमा तारविहीन इन्टरनेटको सुरुवात गरेका उनी म्याग्दीको राम्चे, नागीकै बासिन्दा हुन् ।

नेब्रस्का विश्वविद्यालयमा अध्ययन गरेका उनी छात्रवृत्ति पाएर अमेरिका गएका थिए । तर उनी अमेरिका बस्न चाहेनन् । नेपाली माटोमै केही गर्ने सोच बनाएर फर्किएका पुनले आफू जन्मिएको गाउँमा विद्यालय पनि खोलेका थिए ।

नेपाल फर्किएर विज्ञान–प्रविधिको क्षेत्रमा सक्रिय महावीरलाई अब सोही मन्त्रालयको साँचो मिलेको छ । हिजोसम्म विशेषगरी विज्ञान, प्रविधि र नवप्रवर्तनको विषयमा प्रश्न गर्ने महावीर अब स्वयं जवाफ दिने ठाउँमा पुगेका छन् ।

२६ जेठ, काठमाडौं । जेनजी आन्दोलनपछि बनेको अन्तरिम सरकारमा शिक्षामन्त्री थिए महावीर पुन । गत २१ फागुनमा सम्पन्न निर्वाचनमा प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचित भएपछि उनले विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन मन्त्रालय बन्नुपर्छ भनेर लबिइङ गरे ।

म्याग्दीबाट स्वतन्त्र सांसद जितेका पुनले अन्तत: आफ्नै पहलमा बनेको विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन मन्त्रालयको जिम्मेवारी पाएका छन् । उनले मंगलबार साविकको खेलकुद मन्त्रालय भवनमा पदभारसमेत ग्रहण गरिसकेका छन् ।

गत ३० वैशाखमा प्रशासनिक सुधार र मितव्ययिता कायम गर्ने, अनावश्यक चालु खर्च कटौती गर्ने तथा कार्यसम्पादनलाई थप प्रभावकारी र छरितो बनाउने मुख्य उद्देश्यसहित सरकारले संघीय मन्त्रालयहरूको संख्या २२ बाट घटाएर १८ पुर्‍याउने निर्णय गर्‍यो ।

त्यसबेला सरकारले पुरानो व्यवस्थाअन्तर्गत रहेका चार वटा मन्त्रालय घटाउँदै गर्दा विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन मन्त्रालय नामको नयाँ मन्त्रालय थप गर्‍यो । प्रविधि र आविष्कारलाई प्राथमिकता दिँदै साविकको शिक्षा मन्त्रालयबाट विज्ञान–प्रविधि झिकेर र नयाँ थप गरिएको नवप्रवर्तनसम्बन्धी कार्यहरू हेर्ने गरी छुट्टै मन्त्रालय आवश्यक रहेको भन्दै सरकारले यस्तो निर्णय लिएको थियो ।

तर, सुरुवातमा मन्त्रालय हेरफेर गर्ने गाइँगुइँ चल्दा नवप्रवर्तनसम्बधी मन्त्रालयको भने कुनै चर्चा थिएन । लामो समय यही क्षेत्रमा वकालत गर्दै आएका पूर्व शिक्षामन्त्री महावीर पुनले यसमा आपत्ति नै जनाएका थिए, जो अहिले यसैको मन्त्री बनेका छन् ।

‘यसो सामाजिक सञ्जालतिर हेर्दा त अहिलेको सरकारले विज्ञान प्रविधि, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनसम्बन्धी काम गर्ला जस्तो छाँट त पटक्कै देखिएन,’ उनले आपत्ति जनाउँदै लेखेका थिए, ‘बरु नवप्रवर्तनलाई त उद्योग मन्त्रालयतिर हाल्न पो खोजे जस्तो बुझिन्छ । अनि विज्ञान प्रविधि मन्त्रालयको त बिउ नै निर्मूल पार्ला जस्तो पो बुझिन्छ ।’

हुन पनि त्यसबेलासम्म बाहिर आएका सूचनाहरूमा उक्त मन्त्रालय गठन गर्ने कुनै छनक दिइएको थिएन । बरु सरकारले १७ वटा मन्त्रालयमा सीमित गर्ने योजना बनाइसकेको थियो ।

यसरी बाहिर आलोचना बढेपछि अन्तत: सरकारले १८ वटा मन्त्रालय बनाउने निर्णय गर्दै विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन मन्त्रालय थप ग‍रेको थियो ।

त्यसपछि महावीर पुन खुसी भए । कारण– प्रतिनिधिसभाका पछिल्ला बैठकमा समेत उनले यसबारे माग उठाइरहेका थिए । त्यसैले आफूले लामो समयदेखि उठाउँदै आएको माग सरकारले पूरा गरेको भन्दै उनले सरकारलाई धन्यवाद दिए ।

त्यसअघि पनि सांसद् पुनले गत ८ वैशाखमा प्रधानमन्त्रीलाई पत्र लेख्दै विज्ञान, प्रविधि, अनुसन्धान तथा नवप्रवर्तन मन्त्रालय गठन गर्न माग राखेका थिए ।

प्रधानमन्त्रीलाई बुझाइएको उक्त ध्यानाकर्षण पत्रमा पृथ्वीनारायण शाहको पालादेखि अहिलेसम्मका कुनै पनि शासक, सरकार र नेताहरूले विज्ञान प्रविधि तथा अनुसन्धानलाई प्राथमिकता नदिँदा देश आर्थिक रूपमा अत्यन्त गरिब भएको उल्लेख थियो ।

साथै, प्रतिभाशाली, सिर्जनशील र नवीन सोच भएका अधिकांश युवाहरू देशले गुमाइरहेको, जसका कारण स्वदेशमा उद्यमीहरू जन्मन नसकेको र रोजगारीको सिर्जना पटक्कै हुन नसकेको पनि उनले पत्रमा उल्लेख गरेका थिए ।

अबबाट यो मन्त्रालयको साँचो स्वतन्त्र सांसद् महावीर पुनको हातमा आइपुगेको छ । बालेन शाह नेतृत्वको सरकारले उनलाई मन्त्री बनाएको हो ।

म्याग्दीबाट निर्वाचित स्वतन्त्र सांसद पुन गत निर्वाचनअघि पनि सुशीला कार्की नेतृत्वको सरकारका मन्त्री थिए । मन्त्रीबाट राजीनामा दिएर अन्तिम समयमा उनी निर्वाचनमा होमिए ।

सुशीला कार्की नेतृत्वको अन्तरिम सरकारमा शिक्षा मन्त्री पनि बनिसकेका उनी त्यसबेला मन्त्रीमा सिफारिस हुँदै गर्दा पनि आविष्कार केन्द्रमा ग्यासबाट शव जलाउने भट्टी निर्माण भएको जानकारी गराउँदै थिए ।

त्यसको दुई दिनअघि काठमाडौं आएका पुन आविष्कारका लागि आर्थिक जुटाउन जिल्लाजिल्लामा किताब बेच्दै हिँडिरहेका थिए । आफ्नै पुस्तक ‘महावीर पुन सम्झना, सपना र अविरल यात्रा’ बोकेर उनले कयौँ जिल्लामा लाखौँप्रति बेचिसकेका छन् । यतिसम्म कि, सांसद् भइसकेपछि पनि सार्वजनिक स्थलमा किताब बेचेको भन्दै सामाजिक सञ्जालमा उनको आलोचना पनि भएको थियो ।

जे जति आलोचना भए पनि महावीर आफ्नो उद्देश्यमा दृढ थिए । पुस्तक बेचेर प्राप्त आम्दानीले कृषि औजार निर्माण गर्नु उनको सपना थियो ।

पुन मुख्यत: सामाजिक कार्यका लागि परिचित छन् । कोरोनाकालका पनि पीपीई, फेससिल्ड, आइसोलेसन हुड, नर्सिङ रोबोट, स्वाब कलेक्सन बक्स, कोरोनाबाट मृतकको शव राख्ने बाकस उनी नेतृत्वको आविष्कार केन्द्रले बनाएको थियो ।

यसरी आविष्कार केन्द्र नै सञ्चालन गरेका पुन युवामाझ लोकप्रिय छन् । उनी नेपालमै केही गर्छु भन्ने युवा वैज्ञानिकलाई सहयोग प्रदान गर्थे । त्यसकै लागि त्रिभुवन विश्वविद्यालय कीर्तिपुर परिसरभित्र आविष्कार केन्द्र सञ्चालन गरे । त्यहीँबाट बच्चालाई न्यानो बनाउने ‘बेबी वार्मर’, फूल फुल्ने ठाउँहरूमा मौरीलाई ओसार्न ‘ट्रली’ निर्माण लगायतका काम गरे ।

उद्योग, बैंक र अस्पतालका लागि सर्भिस रोबोट– यी सबै क्षेत्रमा नवप्रवर्तनमार्फत समाधान निकाल्नुपर्ने कुरा उनी दोहोर्‍याइरहन्थे । फलफूल सुकाउने सोलार ड्राइयर, गाडी धुने मेसिन, सेलरोटी पकाउने मेसिन, फोहोर संकलन गर्ने मेसिन, बाँदर धपाउने मेसिन पनि उनले आविष्कार केन्द्रबाट अगाडि बढाएका योजनाहरू हुन् ।

नेपालमा समाजिक कार्यमा सक्रिय उनले अमेरिकाको नेब्रास्का विश्वविद्यालयबाट विज्ञानमा उच्चशिक्षा अध्ययन गरेका छन् । महावीर विज्ञान प्रविधिको क्षेत्रमा सक्रिय भएकै कारण ‘रोमन म्यागासेसे अवार्ड’ पाएका छन् ।

मुख्यत : नेपालका ग्रामीण भेगमा ताररहित इन्टरनेट सेवा पुर्‍याएका पुनले सन् २००७ सलामा एसियाको नोबेल पुरस्कारको रूपमा चिनिने म्यागासेसे पुरस्कार पाएका थिए । त्यसबेला असम्भव जस्तै लाग्ने इन्टरनेटलाई गाउँमा पुर्‍याउनु नै ठूलो कुरा थियो । त्यो पनि आफ्नै खर्चमा यस्ता काम गर्नु कम चुनौती थिएन । सोही काम गरेपछि नेपाली समाजमा उनको विश्वसनीयता एकाएक बढेको थियो ।

सन् २०१४ इन्टरनेट सोसाइटीले पनि जोनाथन बी पोस्टल अवार्ड पुनलाई दिएको छ । ‘नेपाल वायरलेस नेटवर्क’ परियोजना स्थापना गरी ग्रामीण बस्तीलाई इन्टरनेटसँग जाडेको भन्दै पुनले अवार्ड पाएका थिए ।

हुन पनि महावीरका कारण ग्रामीण वस्तीका मानिसले स्वास्थ्य उपचार, पढाइ, सञ्चारलगायतका सुविधा उपयोग गर्न पाएका थिए । यसरी म्याग्दीमा तारविहीन इन्टरनेटको सुरुवात गरेका उनी म्याग्दीको राम्चे, नागीकै बासिन्दा हुन् ।

नेब्रस्का विश्वविद्यालयमा अध्ययन गरेका उनी छात्रवृत्ति पाएर अमेरिका गएका थिए । तर उनी अमेरिका बस्न चाहेनन् । नेपाली माटोमै केही गर्ने सोच बनाएर फर्किएका पुनले आफू जन्मिएको गाउँमा विद्यालय पनि खोलेका थिए ।

नेपाल फर्किएर विज्ञान–प्रविधिको क्षेत्रमा सक्रिय महावीरलाई अब सोही मन्त्रालयको साँचो मिलेको छ । हिजोसम्म विशेषगरी विज्ञान, प्रविधि र नवप्रवर्तनको विषयमा प्रश्न गर्ने महावीर अब स्वयं जवाफ दिने ठाउँमा पुगेका छन् ।