बालबालिका

१ साउन, काठमाडौं । नेपालमा बाबुआमा दुवैसँग सँगै बस्ने बालबालिकाको संख्या ७८ प्रतिशत रहेको पाइएको छ ।

राष्ट्रिय बाल अधिकार परिषद्का अनुसार नेपालमा ९६ लाख ३१ हजार ८४२ जना बालबालिका रहेका छन् । बालकको संख्या ५० लाख ५४ हजार २९७ जना र बालिकाको संख्या ४५ लाख ७७ हजार ५४५ जना रहेको छ ।

राष्ट्रिय बाल अधिकार परिषद्लाई उद्धृत गर्दै महिला, बालबालिका, लैंगिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक र सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालयले ‘तथ्यांकमा बालबालिका २०८३’ सार्वजनिक गरेको छ । जसमा बालबालिकाको बसोबासको अवस्थाको पनि विवरण छ ।

उक्त विवरण अनुसार बाुआमा दुवैसँग संगै बस्ने बालक ७८ प्रतिशत र बालिका ७७.७ प्रतिशत रहेका छन् ।

आमासँग मात्रै बस्ने बालक र बालिक दुवै १७.१/१७.१ प्रतिशत रहेका छन् । बाबुसँग मात्रै बस्ने बालकको संख्या १.१ प्रतिशत छ भने बाबुसँग मात्रै बस्ने बालिका १ प्रतिशत रहेका छन् ।

बाबु र सौतेनी आमासँग बस्ने बालक र बालिक दुवै ०.१/०.१ प्रतिशत रहेका छन् ।

अन्य नातेदारसँग बस्ने बालकको संख्या २.७ प्रतिशत र बालिकाको संख्या ३.२ प्रतिशत छ । बाबुआमा र नातेदारबाहेक अन्य व्यक्तिसँग बस्ने बालक ०.६ प्रतिशत र बालिका ०.४ प्रतिशत छन् ।

१ साउन, काठमाडौं । नेपालमा बाबुआमा दुवैसँग सँगै बस्ने बालबालिकाको संख्या ७८ प्रतिशत रहेको पाइएको छ ।

राष्ट्रिय बाल अधिकार परिषद्का अनुसार नेपालमा ९६ लाख ३१ हजार ८४२ जना बालबालिका रहेका छन् । बालकको संख्या ५० लाख ५४ हजार २९७ जना र बालिकाको संख्या ४५ लाख ७७ हजार ५४५ जना रहेको छ ।

राष्ट्रिय बाल अधिकार परिषद्लाई उद्धृत गर्दै महिला, बालबालिका, लैंगिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक र सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालयले ‘तथ्यांकमा बालबालिका २०८३’ सार्वजनिक गरेको छ । जसमा बालबालिकाको बसोबासको अवस्थाको पनि विवरण छ ।

उक्त विवरण अनुसार बाुआमा दुवैसँग संगै बस्ने बालक ७८ प्रतिशत र बालिका ७७.७ प्रतिशत रहेका छन् ।

आमासँग मात्रै बस्ने बालक र बालिक दुवै १७.१/१७.१ प्रतिशत रहेका छन् । बाबुसँग मात्रै बस्ने बालकको संख्या १.१ प्रतिशत छ भने बाबुसँग मात्रै बस्ने बालिका १ प्रतिशत रहेका छन् ।

बाबु र सौतेनी आमासँग बस्ने बालक र बालिक दुवै ०.१/०.१ प्रतिशत रहेका छन् ।

अन्य नातेदारसँग बस्ने बालकको संख्या २.७ प्रतिशत र बालिकाको संख्या ३.२ प्रतिशत छ । बाबुआमा र नातेदारबाहेक अन्य व्यक्तिसँग बस्ने बालक ०.६ प्रतिशत र बालिका ०.४ प्रतिशत छन् ।

धेरै आमाबाबुलाई रिसाएको वा झर्को मानिरहेको सानो बच्चालाई शान्त पार्न फोन वा ट्याब्लेट दिनु सबैभन्दा सजिलो उपाय लाग्न सक्छ। तर, अमेरिकाको युसी अर्भिन विश्वविद्यालयले गरेको एक अध्ययनले यसबाट बालबालिकाको सेल्फ कन्ट्रोल अर्थात् आत्मनियन्त्रणमा नराम्रो असर पर्न सक्ने देखाएको छ।

अर्भिनसहित छवटा विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूको टोलीले २१० वटा परिवारका ९ महिनादेखि ३० महिनासम्मका बालबालिकामाथि अध्ययन गरेको थियो। अनुसन्धान प्रमुख स्टेफनी एम. रिचका अनुसार, ‘बालबालिकाले बारम्बार मोबाइल र ट्याब्लेटको प्रयोग गर्नाले भविष्यमा उनीहरूमा व्यवहारसम्बन्धी समस्याहरू पैदा हुन सक्छन्।’

जब बच्चाहरू रुन्छन् वा हैरान पार्छन्, तब उनीहरूलाई फकाउनु, उनीहरूसँग कुराकानी गर्नु र संवाद गर्नुको साटो उनीहरूलाई स्क्रिन (मोबाइल/टिभी) मा अल्झाइन्छ। अनुसन्धानकर्ताहरू यसलाई विस्थापन भन्छन्। यसले कालान्तरमा अझ ठूला समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ।

बच्चा सँगै छन् तर स्क्रिनका कारण सँगै नभएको अवस्थालाई अनुसन्धानकर्ताहरूले विस्थापनको संज्ञा दिएका हुन् ।

चिकित्सकहरूका अनुसार, बालबालिकामा बढ्दो स्क्रिन टाइमका असरहरू अनेकौं हुन्छन् । ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्ने, पढाइमा पछि पर्ने, निद्रामा समस्या देखिने, हिंसाप्रति संवेदनशीलतामा कमी हुने, मोटोपन बढ्ने, आँखामा दबाब पर्ने जस्ता समस्या प्रमुख चुनौती हुन् ।

रिल्स र फास्ट-फरवार्डको लत

चिकित्सकहरूले मोबाइल, रिल्स र छोटा भिडियोहरू हेर्ने बालबालिकामा ध्यानको कमी, चिडचिडापन, कुराकानीबाट भाग्ने र पढाइमा रुचि कम हुने जस्ता समस्या तीव्र रूपमा बढिरहेका बताएका छन् ।

लामा भिडियोलाई ‘फास्ट-फरवार्ड’ गरेर हेर्ने बानी उनीहरूको व्यवहार बदलिँदै गइरहेको छ । यही कारणले गर्दा जब उनीहरूले कसैको कुरा पूरा सुन्नुपर्ने हुन्छ, तब उनीहरू छिट्टै झर्को मान्छन् ।

चिकित्सकहरूका अनुसार, अभिभावकले उमेर र आवश्यकताको आधारमा बालबालिकाको स्क्रिन टाइम (मोबाइल/टिभी हेर्ने समय) तय गर्नुपर्छ ।

सकारात्मक उदाहरण प्रस्तुत गर्न आफैँले पनि स्क्रिनको प्रयोग सीमित गर्नु नै यस समस्याबाट जुध्ने प्रभावकारी उपाय हो । बालबालिकासँग सँगै बसेर कुराकानी गर्ने र अफलाइन समय अर्थात् मोबाइलविनाको समय बिताउन जोड दिन पनि चिकित्सकहरू सुझाउँछन् ।

यसअघि, प्रख्यात अमेरिकी स्वास्थ्य संस्था जोन्स हप्किन्स मेडिसिनले बालबालिका र किशोरकिशोरीमा पर्ने स्क्रिन टाइमको असरबारे गरेको विस्तृत अध्ययनले यसले मानसिक र शारीरिक दुवै रूपमा गम्भीर असर पुर्‍याइरहेको देखाएको थियो ।

जोन्स हप्किन्स अल चिल्ड्रेन्स हस्पिटलकी मनोविज्ञान निर्देशक डा. जेनिफर काट्जेन्स्टाइनका अनुसार अत्यधिक स्क्रिन टाइमले बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्छ। सामाजिक सञ्जालमा अरूको जीवनशैली देखेर आफूलाई कमजोर ठान्ने (हीनताभास) र यसले एन्जाइटी तथा डिप्रेसन बढाउने जोखिम उच्च हुन्छ।

घन्टौँसम्म ओछ्यान वा भुइँमा निहुरिएर ग्याजेट चलाउँदा ढाड र घाँटीको हड्डीमा दबाब पर्छ। विज्ञहरूका अनुसार यस्तो खराब पोस्चर (बसाइ) ले भविष्यमा घाँटीको बाथ जस्ता दीर्घकालीन र निको नहुने समस्या निम्त्याउन सक्छ।

जोन्स हप्किन्सका विज्ञहरू बालबालिकाको स्क्रिन टाइम दैनिक २ घण्टा वा सोभन्दा कममा सीमित गर्न सुझाव दिएका थिए ।

खाना खाँदा, गृहकार्य गर्दा र सुत्नुभन्दा कम्तीमा एक घण्टाअघि बालबालिकालाई स्क्रिनबाट पूर्ण रूपमा टाढा राख्नुपर्ने उनीहरूको सुझाव थियो ।

(एजेन्सीहरूको सहयोगमा)