नेपालमा महिलामा यौनरोग बढ्दै गएको छ, जसको मुख्य कारण वैदेशिक रोजगारी र यौन शिक्षा अभाव रहेको छ।

वैदेशिक रोजगारी र चेतनाको अभावले महिलामा यौन रोगको जोखिम बढ्यो

नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा वैदेशिक रोजगारीको बढ्दो प्रवृत्तिसँगै महिलाहरूको यौन स्वास्थ्यमा गम्भीर असर परेको देखिएको छ।

विशेषतः समाजमा अझै पनि यौनजन्य विषयलाई ‘लाजको कुरा’ ठानिने संस्कार, यौन शिक्षाको न्यूनता, र सुरक्षित यौन व्यवहारबारे पर्याप्त जानकारी नहुँदा महिलाहरू यौन रोगको उच्च जोखिममा पर्दै गएका छन्।

चिकित्सकीय तथ्यांकका आधारमा, धेरैजसो महिलाहरूमा यौनरोग पहिचान वा निदान ढिलो हुने गरेको छ।

कारण—तिनीहरूले आफ्ना समस्या समयमै खुलाएर भन्न सक्दैनन्, परिवार वा समाजबाट हुने दबाबले उनीहरू उपचारमा ढिलाइ गर्छन्।

यस्तो ढिलाइले गर्दा सामान्य संक्रमण गम्भीर रोगमा परिणत हुने सम्भावना अत्यधिक हुन्छ।

वीर अस्पतालमा कार्यरत वरिष्ठ चर्म तथा यौनरोग विशेषज्ञ डा. अनुपमा कार्कीका अनुसार पछिल्लो समय महिलाहरूमा

भिडिएस (सेतोपानी बग्ने समस्या), यौनाङ्गमा खटिरा, भिरिङ्गी, यौनाङ्गमा मुसा, गम्भीर संक्रमण (PID), र एचआईभी/एड्सजस्ता यौनरोगहरू बढ्दो संख्यामा देखिन थालेका छन्।

यीमध्ये कतिपय रोगहरू लक्षणविहीन रूपमा सुरु हुने भएकाले महिलाहरूलाई आफू बिरामी भएको जानकारी नै हुँदैन।

वैदेशिक रोजगारीमा गएका पुरुषहरूबाट यस्ता संक्रमण घर फर्केर श्रीमतीमा सर्ने खतरा उच्च रहेको चिकित्सकहरूको अनुभव छ।

विदेश जानुअघि गरिने अनिवार्य मेडिकल परीक्षणहरू घर फर्किंदा नहुँदा, पुरुषहरू आफै अनविज्ञ रूपमा संक्रमण लिएर घर फर्कने,

र यौनसम्पर्कमार्फत आफ्नी श्रीमतीलाई सर्ने घटनाहरू बारम्बार देखिएका छन्।

त्यसैले यौन शिक्षा, सचेतना, र सामाजिक संवादको खाँचो अझ तीव्र रूपमा महसुस गर्न थालिएको छ।

महिलाहरूमा यौन रोगको जोखिम न्यून गर्न समाज, सरकार, र स्वास्थ्यकर्मीहरू सबैको साझा पहल आवश्यक छ।

महिलामा कस्ता यौनरोग बढी देखिन्छन्?

नेपालमा महिलाहरूमा देखिने यौनरोगहरूका प्रकारहरू विविध छन्,

जसको प्रभाव उनीहरूको यौन स्वास्थ्य मात्र नभई समग्र मानसिक, सामाजिक र पारिवारिक अवस्थामासमेत पर्न सक्छ।

चर्म तथा यौनरोग विशेषज्ञ डा. अनुपमा कार्कीका अनुसार महिलाहरूमा सबैभन्दा धेरै देखिने यौनजन्य समस्या भिडिएस (Bacterial Vaginosis) हो,

जसलाई सामान्य भाषामा सेतोपानी बग्ने समस्या भनेर चिनिन्छ। यो संक्रमण विशेषगरी यौनाङ्गमा प्राकृतिक ब्यालेन्स गडबडी हुँदा उत्पन्न हुन्छ,

जसले गर्दा असहज गन्ध, खुजली, जलन वा अत्यधिक स्राव हुने जस्ता लक्षणहरू देखिन्छन्।

भिडिएस पछि महिलाहरूमा तल्लो पेट दुख्ने समस्या पनि अत्यधिक देखिन्छ।

यस्तो दुखाइ कहिलेकाहीँ गम्भीर संक्रमण वा Pelvic Inflammatory Disease (PID) को संकेत हुन सक्छ।

त्यस्तै यौनाङ्गमा घाउ वा खटिरा आउने, भिरिङ्गी (Syphilis), यौनाङ्गमा मुसा आउने (Genital Warts — HPV को संक्रमण), र एचआईभी/एड्स जस्ता गम्भीर यौनरोगहरू पनि उपचारका लागि आउने महिलामा फेला पर्न थालेका छन्।

यीमध्ये केही यौनरोगहरू प्रत्यक्ष यौन सम्पर्कबाट सर्छन् — जस्तै भिरिङ्गी, गोनोरिया, एचआईभी।

तर अन्य केही रोगहरू रगतको आदानप्रदान वा आमाबाट बच्चामा सर्ने पनि हुन्छन्।

उदाहरणका लागि, एचआईभी/सिफिलिस जस्ता रोगहरू संक्रमित आमाबाट नवजात शिशुमा पनि सर्न सक्छन् यदि गर्भावस्थामा उचित परीक्षण र सावधानी नअपनाइयो भने।

महिलाहरूमा यस्ता यौनरोगहरू प्रायः ‘साइलेन्ट’ (लक्षणविहीन) रूपमा सुरु हुने हुँदा थाहा नपाई लामो समयसम्म लुकेर बस्न सक्ने क्षमता राख्छन्।

त्यसैले समयमै लक्षण पहिचान गर्नु, स्वास्थ्य जाँच गराउनु र यथोचित उपचारमा जानु अत्यन्त जरुरी हुन्छ।

यौनरोग लाग्नका प्रमुख कारणहरू

यौनरोग लाग्नुका विभिन्न कारणहरू छन्, जसले विशेषगरी महिलाहरूलाई जोखिममा पार्ने गर्दछ। सबैभन्दा प्रमुख कारण भनेको असुरक्षित यौनसम्पर्क हो।

जब कुनै व्यक्तिले सुरक्षाको उचित उपाय बिना यौनसम्पर्क गर्छ, तब संक्रमण फैलिने सम्भावना अत्यधिक हुन्छ।

यसले एकभन्दा बढी यौन पार्टनरसँग सम्बन्ध राख्दा जोखिम झन् बढी हुन्छ, किनभने विभिन्न व्यक्तिबाट संक्रमण सर्ने खतरा बढ्दछ।

अर्को महत्वपूर्ण कारण भनेको वैदेशिक रोजगारीबाट फर्किएका पुरुषहरू हुन्।

विदेश जानुअघि उनीहरूलाई मेडिकल परीक्षण गराइन्छ तर घर फर्किंदा पुनः परीक्षण नहुने वा स्वास्थ्य अवस्था नजाँचिने हुँदा संक्रमण बिना थाहा नपाई घर ल्याइन्छ।

यस्तो अवस्थामा उनीहरूको श्रीमतीहरू संक्रमित हुने जोखिम उच्च हुन्छ, जसले गर्दा परिवारमा यौनरोगको समस्या फैलिन सक्छ।

यस्तै, यौन शिक्षाको अभाव पनि ठूलो चुनौती हो।

धेरै किशोर-किशोरीहरूले यौनसम्बन्धी विषयमा सही जानकारी नपाएर जिज्ञासा र उत्सुकताको कारण लुकीछिपी असुरक्षित व्यवहारमा संलग्न हुन्छन्।

साथै, सामाजिक सञ्जालमा बढ्दो पहुँच र त्यसको दुरुपयोगले पनि असुरक्षित यौन व्यवहारमा वृद्धि भएको पाइन्छ। यस्ता कारणहरूले गर्दा यौनरोग लाग्ने खतरा निरन्तर बढिरहेको छ।

यसैले, यौनरोगबाट बच्न सुरक्षीत यौन व्यवहार, एकै पार्टनरसँग मात्र सम्बन्ध राख्ने, र यौनशिक्षामा जोड दिनु अत्यन्त आवश्यक छ।

लक्षण देखिएपछि उपचार प्रक्रिया

यौनरोग भएका धेरैजसो बिरामीहरू विभिन्न प्रकारका लक्षण लिएर अस्पताल वा स्वास्थ्य संस्थामा आउने गर्छन्।

तर सामाजिक लाज, डर वा शर्मका कारण सबैले आफ्ना समस्या खुलेर भन्न सक्दैनन्।

त्यसैले चिकित्सकहरूले बिरामीसँग विस्तृत इतिहास (मेडिकल हिस्ट्री) संकलन गरी उनीहरूको यौन जीवन, लक्षणको प्रकृति, र सम्भावित जोखिमका विषयमा जानकारी लिन्छन्।

चिकित्सकीय परीक्षणको आवश्यकता अनुसार रगतको जाँच, सेतोपानी (vaginal discharge) को प्रयोगशाला परीक्षण, र अन्य सम्बन्धित नमुनाहरू जाँचिन्छन्।

यी परीक्षणहरूले संक्रमणको प्रकार, रोगको अवस्था र गम्भीरता निर्धारण गर्न मद्दत गर्छ।

परीक्षणबाट प्राप्त रिपोर्टका आधारमा डाक्टरहरूले उपयुक्त औषधी र उपचार प्रक्रिया निर्धारण गर्छन्।

भिरिङ्गी (Syphilis), गोनोरिया (Gonorrhea) जस्ता यौनरोगहरू प्रारम्भिक चरणमै पत्ता लागेमा पूर्ण रूपमा उपचार गर्न सकिन्छ र पुनः संक्रमणको जोखिम कम गर्न सकिन्छ।

एचआईभी (HIV) को मामलामा भने आधुनिक एंटिरेट्रोभाइरल औषधीहरूले रोगलाई नियन्त्रणमा राखेर बिरामीलाई सामान्य जीवन बिताउन सक्ने अवस्था बनाएको छ।

डा. कार्कीका अनुसार, यद्यपि एचआईभी पूर्णरूपमा निको नहुने रोग हो, नियमित र सही औषधी सेवनले जीवनको गुणस्तर निकै सुधार्न सकिन्छ।

यसैले यौनरोगका कुनै पनि लक्षण देखिएमा ढिलाइ नगरी तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा गएर परीक्षण र उपचार गराउनु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।

यौनरोग हुँदा गर्भवती महिलामा असर

गर्भावस्थामा यौनरोग लाग्नु महिलाको मात्र होइन, गर्भमा रहेका शिशुको स्वास्थ्यका लागि पनि गम्भीर जोखिमपूर्ण हुन्छ।

विशेष गरी भिरिङ्गी (Syphilis) जस्ता यौनरोग भएमा शिशुमा विकास समस्या, जन्मजात विकृति, वा समयअघि मृत्युपनि हुनसक्छ। यसले गर्भपतन, समयअगावै जन्म, वा शिशुको तौल कम हुनु जस्ता जटिलताहरू निम्त्याउन सक्छ।

यस्ता अवस्थामा गर्भवती महिलाले अत्यधिक सावधानी अपनाउनु आवश्यक छ।

चिकित्सकको परामर्शबिना कुनै पनि औषधि सेवन गर्नु खतरनाक हुनसक्छ किनभने केही औषधिहरू गर्भस्थ शिशुमा प्रतिकूल प्रभाव पार्न सक्छन्।

त्यसैले उपचार गर्दा गर्भावस्थालाई ध्यानमा राखेर सुरक्षित औषधिहरू मात्र प्रयोग गरिनुपर्छ।

यौनरोग भएको अवस्थामा सामान्य vaginal प्रसूति गर्दा संक्रमण शिशुमा सर्न सक्छ, जसले नवजात शिशुमा गम्भीर समस्या ल्याउन सक्छ।

त्यसकारण, डाक्टरको सल्लाहअनुसार सिजेरियन विधि अपनाएर शिशुको स्वास्थ्य सुरक्षा गरिनु उत्तम उपाय मानिन्छ।

समग्रमा, गर्भवती महिलामा यौनरोग पहिचान भएमा तत्काल चिकित्सकको नियमित निगरानी र उपयुक्त उपचार आवश्यक छ, ताकि आमा र शिशु दुवै सुरक्षित रहून्।

सबै उमेर समूहमा जोखिम, तर बढी २०–४५ वर्षका महिलामा देखिन्छ यौनरोग

डा. अनुपमा कार्कीका अनुसार, यौनरोग सबै उमेर समूहका महिलामा देखिन सक्छन्, तर विशेषगरी १७/१८ वर्षदेखि ४०/४५ वर्षसम्मका महिलामा यो समस्या बढी देखिएको छ।

यो उमेर समूह यौन क्रियाशीलता र यौन जीवनको सक्रिय समयमा पर्दछ, जसले गर्दा यौनरोग लाग्ने जोखिम स्वाभाविक रूपमा बढ्दछ।

किशोरावस्थामै उचित यौनशिक्षा नपाएपछि लुकीछिपी असुरक्षित यौनसम्पर्क गर्ने प्रवृत्ति पनि यौनरोगको मुख्य कारण हो।

साथै, वैदेशिक रोजगारीमा गएका पुरुषहरूले संक्रमण लिएर फर्किएपछि आफ्नो श्रीमतीमा रोग सर्ने घटना पनि बढी देखिन्छ। यी कारणले गर्दा २० देखि ४५ वर्षका महिलामा यौनरोगको जोखिम बढी रहेको चिकित्सकहरूले बताउँछन्।

त्यसैले, यस उमेर समूहका महिलाहरूमा यौनरोगबाट बच्न सुरक्षित यौन व्यवहार अपनाउनु, नियमित जाँच गराउनु, र यौनशिक्षामा जोड दिनु अत्यन्त जरुरी छ।

यौनरोग सर्ने माध्यम र समाजको कमजोरी

धेरैजसो यौनरोगहरू मुख्य रूपमा असुरक्षित यौनसम्पर्कबाट सर्छन्, जसमा संक्रमित पार्टनरसँगको शारीरिक सम्पर्कले रोग सर्ने सम्भावना हुन्छ।

तर केही यौनरोगहरू यौन सम्पर्क बाहेक पनि अन्य माध्यमबाट सर्न सक्छन्। उदाहरणका लागि, रगतको आदानप्रदानबाट (जस्तै संक्रमित सुई प्रयोग गर्दा) र आमाबाट गर्भावस्थामा वा जन्मनुअघि बच्चामा संक्रमण सर्न सक्छ।

नेपालमा यौनसम्बन्धी शिक्षा अझै पर्याप्त मात्रामा दिइँदैन।

विशेषगरी किशोर–किशोरीहरूलाई यौनसम्बन्धी विषयमा सही र भरपर्दो जानकारी नदिँदा उनीहरू असुरक्षित व्यवहारमा फस्ने जोखिम बढ्छ।

सामाजिक लाज, सांस्कृतिक दबाब र परिवारबाट आउने डरका कारण युवाहरूले यौनसम्बन्धी विषयमा खुलेर कुरा गर्न सक्दैनन्, जसले गर्दा उचित सचेतना नपाएर यौनरोग फैलिन जान्छ।

थप रूपमा, धेरै महिलाहरू लाज र डरले आफ्नो स्वास्थ्य समस्या लुकाउने, उपचारमा ढिलाइ गर्ने प्रवृत्तिमा हुन्छन्। यसले यौनरोगको निदान र रोकथाममा चुनौती थप्ने काम गर्छ र रोग फैलिने जोखिम झन् बढी बनाउँछ।

यसकारण, यौन शिक्षा प्रदान गर्ने, खुला संवाद गर्न सकिने वातावरण बनाउने र स्वास्थ्य सेवामा पहुँच सहज बनाउने कार्यहरू तत्काल आवश्यक छन्, जसले यौनरोगको जोखिम घटाउन मद्दत पुर्‍याउनेछ।

यौनरोग नियन्त्रण र बच्ने उपायहरू

डा. अनुपमा कार्कीका अनुसार यौनरोगबाट जोगिन र रोकथाम गर्न निम्न महत्वपूर्ण उपायहरू अवलम्बन गर्नु अत्यावश्यक छ:

• एक जना स्थायी यौन पार्टनरसँग मात्र शारीरिक सम्बन्ध राख्ने: यौनरोग फैलिनबाट बच्न सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय भनेको विश्वासिलो र स्थायी पार्टनरसँग मात्र यौनसम्पर्क राख्नु हो। यसले संक्रमण फैलने सम्भावना न्यून हुन्छ।
• लक्षण देखिए तुरुन्त स्वास्थ्य परीक्षण गराउने: यौनसम्बन्धी कुनै पनि असहजता वा लक्षण देखिएमा छिटो स्वास्थ्य संस्थामा गई जाँच गराउनुपर्छ। ढिलाइले समस्या गम्भीर हुन सक्छ।
• नियमित र सुरक्षित यौन जीवन अपनाउने: यौन सम्पर्क गर्दा कन्डोम जस्ता सुरक्षात्मक उपकरणको प्रयोग गर्नुपर्नेछ। यसले यौनरोगको जोखिम घटाउन मद्दत गर्छ।
• वैदेशिक रोजगारबाट फर्किएका पुरुषको मेडिकल परीक्षण अनिवार्य बनाउने: विदेशबाट फर्किने पुरुषहरूलाई अनिवार्य रूपमा यौनरोग परीक्षण गराई त्यसको रिपोर्ट सार्वजनिक गरिनुपर्छ ताकि परिवारमा संक्रमण सर्ने जोखिम कम होस्।
• यौन शिक्षा विद्यालयदेखि नै प्रभावकारी रूपमा दिनुपर्ने: किशोर–किशोरीहरूलाई यौनस्वास्थ्य र सुरक्षित यौन व्यवहारबारे प्रारम्भदेखि नै शिक्षित गराउनु जरूरी छ। यसले उनीहरूलाई सचेत र जिम्मेवार बनाउँछ।

यी उपायहरूलाई प्रभावकारी रूपमा अपनाउँदा मात्र महिलाहरूमा देखिने यौनरोगको संक्रमण र फैलावटमा कमी आउन सक्छ। समाज, परिवार, विद्यालय र स्वास्थ्य क्षेत्रले मिलेर यो विषयमा काम गर्नु अनिवार्य छ।

महिलामा यौनरोग नियन्त्रणका लागि आवश्यक कदमहरू

नेपालमा महिलामा यौनरोगको बढ्दो समस्या सामाजिक चेतनाको अभाव, यौनसम्बन्धी विषयमा रहेको लाज र संकोच, साथै वैदेशिक रोजगारीका कारण उत्पन्न जोखिमहरूको संयोजन हो।

यौनरोगप्रति खुला संवाद नहुनु, सुरक्षित यौन व्यवहारमा अनावश्यक लापरवाही, र आवश्यक यौनशिक्षाको अभावले यो समस्या झन् गहिरो बनाएको छ।

तर, यदी हामीले यौन शिक्षा प्रभावकारी रूपमा दिन थाल्यौं, समाजमा यौनसम्बन्धी विषयहरूमा खुलापन ल्यायौं, र समयमै स्वास्थ्य परीक्षण तथा उपचारमा जोड दियौं भने, यौनरोगको रोकथाम र नियन्त्रण सम्भव छ।

यसका लागि स्वास्थ्यकर्मी, सरकारी निकाय, विद्यालय, परिवार र समुदाय सबै मिलेर काम गर्न आवश्यक छ।

यौनरोग विरुद्धको यो जुझारूपन र सचेतनाले मात्र हाम्रो समाज स्वस्थ र समृद्ध बन्न सक्नेछ।