उत्तरकाशी बाढी र पहिरो का कारण भारतको उत्तराखण्ड राज्यको उत्तरकाशी जिल्लामा ठूलो जनधनको क्षति भएको छ।

खीरगंगा नदीको उग्र रूपले धराली बजारका घरहरू बगाउँदा ५ जनाको मृत्यु र करिब ६० जना बेपत्ता भएका छन्।

नेपाल र चीनसँग सिमाना जोडिएको यो संवेदनशील क्षेत्र अहिले उत्तरकाशी बाढी र पहिरो जस्ता प्रकोपहरूबाट गम्भीर संकटमा परेको छ।

उत्तरकाशी बाढी र पहिरो: खीरगंगा बाढी पहिरोमा ५ मृतक, ६० बेपत्ता, हिमताल विस्फोटको आशंका

नेपाल र चीनसँग सिमाना जोडिएको भारतको उत्तराखण्ड राज्य अन्तर्गत उत्तरकाशी जिल्लामा साउन २० गते (२०८२) मङ्गलबार आएको बाढी र पहिरोले ठूलो जनधनको क्षति पुर्‍याएको छ।

विशेषगरी खीरगंगा नदीले आफ्नो विकराल रूप देखाउँदै धराली बजार क्षेत्रमा अकल्पनीय विनाश मच्चाएको छ।

यस बाढीपहिरो घटनाले ५ जनाको मृत्यु भएको र करिब ६० जना बेपत्ता भएको पुष्टि भएको छ।

प्रारम्भिक अनुसन्धान र विशेषज्ञहरूको अनुमान अनुसार यो बाढी र पहिरोको मुख्य कारण हिमताल विस्फोट (Glacial Lake Outburst Flood – GLOF) हुनसक्ने आशंका गरिएको छ।

यसले हिमालय क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनले निम्त्याएको जोखिमलाई थप स्पष्ट पारेको छ।

उत्तरकाशी बाढी र पहिरो: स्थानीयको चिच्याहट र विनाशको भयावह दृश्य

सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भइरहेका भिडियोहरूमा स्थानीयहरू चिच्याउँदै एक अर्कालाई ज्यान जोगाउन आग्रह गरिरहेको देखिन्छ।

धेरै घर र भवनहरू गेग्रानयुक्त बाढीले बगाएको स्पष्ट देखिन्छ।

राज्य सरकारले सेना, अर्धसैनिक बल र विपद् व्यवस्थापन बलमार्फत उद्धार कार्य जारी राखेको दाबी गरे तापनि बुधबारसम्म प्राप्त विवरण अनुसार पाँच जनाको मृत्यु र कम्तीमा ६० जना बेपत्ता भएका छन्।

खीरगंगा नदीको इतिहास र संवेदनशीलता

धराली बजार हुँदै बग्ने खीरगंगा नदी गंगोत्री धामतर्फ जाने महत्वपूर्ण मार्ग हो र अन्ततः भागीरथी नदीमा मिसिन्छ।

भूगर्भशास्त्री डा. एसपी सतीका अनुसार, सन् १८३५ मा खीरगंगाले पुरै धराली बजार बगाएको भयावह बाढीको घटना भएको थियो।

आजको बसोबास पनि त्यही गेग्रानमाथि रहेको बताइएको छ, जसले यस नदीको इतिहासमा दोहोरिने खतरालाई संकेत गर्छ।

यो क्षेत्र भू-संरचनात्मक दृष्टिले अत्यन्त संवेदनशील छ।

हिमालय र वातावरणको विशेषज्ञ डा. शेखर पाठकका अनुसार, सन् १७०० तिर गढवाल क्षेत्रमा ठूलो पहिरो जाँदा १४ किलोमिटर लामो ताल बनेको थियो,

जसको प्रमाण आजसम्म पनि देखिन्छ।

यस्तो प्राकृतिक घटनाले भू-रूपलाई मात्र होइन, यहाँको हाइड्रोलोजिकल प्रणालीलाई पनि प्रभाव पार्छ।

यसैले खीरगंगा नदी क्षेत्र विशेष गरी पहिरो र बाढीको दृष्टिले जोखिमपूर्ण मानिन्छ र यसको निगरानी तथा व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ।

उत्तरकाशी बाढी र पहिरो: कारण आरीघोप्टे वर्षा कि हिमताल विस्फोट?

सुरुमा उत्तरकाशीमा आएको बाढी र पहिरोको कारण आरीघोप्टे वर्षा रहेको अनुमान गरिएको थियो।

तर भारतीय मौसम विभागका तथ्यांक अनुसार त्यो दिन जम्मा ८ देखि १० मिलिमिटर मात्र वर्षा भएको थियो, जुन तीव्र बाढी निम्त्याउन पर्याप्त थिएन।

हिमनदी विज्ञ डा. डीपी डोभालले भनेका छन् कि बाढी दिउँसो आएको र वर्षा कम भएको अवस्थामा हिमताल विस्फोट (Glacial Lake Outburst Flood – GLOF) को सम्भावना बढी देखिन्छ।

हिमताल फुट्दा जमेको पानी ठूलो मात्रामा अचानक तलतिर बग्छ, जसले विनाशकारी बाढी निम्त्याउन सक्छ।

धराली क्षेत्र वरपर १३ वटा अति उच्च जोखिमयुक्त हिमतालहरू छन्,

जसलाई भारतको राष्ट्रिय विपद् व्यवस्थापन प्राधिकरणले ‘ए’ श्रेणीको उच्च जोखिम क्षेत्रको सूचीमा राखेको छ।

यी हिमतालहरूको विस्फोट सम्भावित दुर्घटनाका कारण बन्न सक्ने भएकाले तीव्र निगरानी र पूर्वसतर्कता आवश्यक देखिएको छ।

जलवायु परिवर्तनको असर र हिमालयमा बढ्दो जोखिम

ग्लोबल वार्मिङका कारण अहिले वर्षातको मात्रा बढ्दै गएको छ भने हिमपातमा कमी देखिएको छ।

यसले हिमनदीहरू पग्लने दरलाई तीव्र बनाएको छ, जसले हिमताल विस्फोट हुने जोखिमलाई समेत बढाएको छ।

यस्तो जोखिमले हिमालय क्षेत्रका भौगोलिक र वातावरणीय संरचनामा ठूलो प्रभाव पारिरहेको छ।

नेपालस्थित अन्तर्राष्ट्रिय पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) का अनुसार, सन् २१०० सम्म हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रमा रहेका दुई तिहाइ हिमनदीहरू पग्लने सम्भावना छ।

यो हिमालय क्षेत्रका जलस्रोतहरूमा गम्भीर संकट निम्त्याउनसक्छ।

राष्ट्रिय सभाको दिगो विकास उपसमितिले तयार पारेको २०८२ सालको प्रतिवेदनले सन् २०५० भित्र हिमाली क्षेत्रको तापक्रम औसत १.५ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पुग्ने सम्भावना औँल्याएको छ।

यसले हिमालयको पारिस्थितिकी तंत्रमा दीर्घकालीन परिवर्तन र जोखिम निम्त्याउने देखिएको छ।

नेपालमा पनि उस्तै जोखिम

नेपालमा पनि हिमताल फुट्ने र भारी वर्षाका कारण उत्पन्न बाढी र पहिरोका घटना बढ्दो क्रममा छन्।

रसुवाको भोटेकोशी, हुम्लाको तिलगाउँ, सोलुखुम्बुको थामे क्षेत्रहरूमा यस्ता विपद् भर्खरै देखिएका छन् भने कञ्चनपुरमा पनि पछिल्लो समयमा ठूलो बाढीले ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ।

विशेष गरी, २०७४ सालमा हेटौँडामा ५१६ मिलिमिटर वर्षा र २०८० सालमा कञ्चनपुरमा ६२४ मिलिमिटर वर्षा रेकर्ड गरिएको थियो, जुन नेपालको जलवायु इतिहासमा अत्यधिक वर्षाका रूपमा चिनिन्छ।

यी घटनाहरूले नेपालको प्राकृतिक जोखिमलाई थप स्पष्ट पारेका छन्।

नेपाल सरकारले जलवायु परिवर्तनका कारण बढ्दो जोखिमहरूलाई मध्यनजर गर्दै छिमेकी देशहरूसँग समन्वय बढाउन र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा क्षतिपूर्ति तथा सहकार्यका लागि कूटनीतिक पहल गर्नुपर्ने सुझाव दिएको छ।

यसले जलवायु परिवर्तनको असर न्यूनिकरण र दीर्घकालीन सुरक्षाका लागि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।

उत्तरकाशी बाढी र पहिरोको निष्कर्ष र आगामी चुनौतीहरू

उत्तराखण्डको उत्तरकाशीमा खीरगंगा नदीले मच्चाएको विपत्ति केवल एक स्थानीय घटना होइन, यो सम्पूर्ण हिमालय क्षेत्रका लागि गम्भीर चेतावनी हो।

यसले हामीलाई जलवायु परिवर्तनका प्रभावहरूबाट उत्पन्न हुने जोखिमहरू सम्झाउँछ।

हिमालयमा रहेका हिमतालहरू तेजीले फुट्ने खतरा बढिरहेको छ जसले असामान्य बाढी र पहिरोका घटनाहरू बढ्ने संकेत गर्दछ।

यस प्रकारका प्रकोपहरू रोकथामका लागि समयमै पूर्वतयारी गर्न आवश्यक छ।

त्यस्ता क्षेत्रहरूमा वैज्ञानिक अनुगमन, मौसम पूर्वानुमान, र जलवायु सम्बन्धी अध्ययनलाई थप सुदृढ गर्नुपर्छ।

साथै, नेपाल, भारत र चीन जस्ता छिमेकी देशहरूबीच अन्तरदेशीय सहकार्य अझै अभिवृद्धि गर्न जरुरी छ ताकि साझा स्रोतहरू र जोखिमहरूलाई संयुक्त रूपमा व्यवस्थापन गर्न सकियोस्।

यदि यस्ता तयारी र सहकार्यमा ढिलाइ भयो भने यस्ता विनाशकारी घटनाहरू पुनः हुने सम्भावना उच्च हुनेछ।

यसैले जलवायु परिवर्तनसँग जुध्न र पहाड क्षेत्रका बासिन्दा तथा पर्यावरण संरक्षणका लागि दीर्घकालीन रणनीति अपनाउनु अपरिहार्य छ।