टेलिग्राम बन्द हुने तयारीको पृष्ठभूमि र कारण

टेलिग्राम बन्द हुने तयारी: नेपालमा किन चासो बढ्दैछ?

सामाजिक सञ्जालको रूपमा विश्वभर चर्चित टेलिग्राम नेपालमा पनि लोकप्रिय बनेको छ।

तर, पछिल्लो समय यस प्लेटफर्ममार्फत ठगी, सम्पत्ति शुद्धीकरण, लागूऔषध कारोबार, र डिजिटल अपराध बढ्दै गएको भन्दै नेपाल सरकारले टेलिग्राम बन्द गर्ने तयारी सुरु गरेको छ।

प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को मातहत रहेको सम्पत्ति शुद्धीकरण तथा आतंकवादी क्रियाकलापमा वित्तीय लगानी कसूर निवारण सम्बन्धी राष्ट्रिय समन्वय समितिले टेलिग्राममाथि निगरानी गर्दै कारबाहीको प्रक्रिया अघि बढाएको हो।

सरकारी समितिको निर्णय र टेलिग्राम नियन्त्रण प्रक्रिया

यस विषयमा समितिले सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालयलाई औपचारिक पत्र लेख्दै टेलिग्राममाथि कानुनी दायरामा ल्याउन प्रस्ताव राखेको छ।

मन्त्रालयका प्रवक्ता गजेन्द्रकुमार ठाकुरका अनुसार, प्रधानमन्त्री कार्यालयबाट पठाइएको पत्र बिहीबार प्राप्त भएको हो।

तर प्रवक्ताले भनेका छन्, “अहिल्यै सीधा बन्द गर्न भन्दा पनि टेलिग्राममार्फत यस्ता गतिविधि भएको छ कि छैन भन्नेबारेमा अध्ययन गर्न भनिएको छ।”

यसको लागि सम्पत्ति शुद्धिकरण विभाग, नेपाल प्रहरी, र अन्य सम्बन्धित निकायसँग प्रतिवेदन मागिनेछ। त्यसपछि मात्रै बन्द गर्ने वा नियमन गर्नेबारे निर्णय गरिने स्पष्ट पारिएको छ।

नेपाल प्रहरीको चेतावनी: टेलिग्राम अपराधको हब बन्दै

नेपाल प्रहरीका प्रमुख आईजीपी दिपक थापाले टेलिग्राममार्फत हुने अपराधको विवरण समितिको बैठकमा प्रस्तुत गरेका थिए।
उनले भने, “आजकल अनलाइनमार्फत हुने अधिकांश ठगी र अवैध गतिविधि टेलिग्राममार्फत भइरहेका छन्।”

ठगी मात्र होइन, यसमा “सम्पत्ति शुद्धीकरण” (money laundering) का केसहरू समेत देखिएको बताइएको छ। त्यसैले प्रहरी प्रशासनले यसलाई गम्भीर सुरक्षा चुनौती को रूपमा लिएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भ: टेलिग्राम र आपराधिक गतिविधि

२०८१ को भदौमा टेलिग्रामका संस्थापक पावेल ड्युरोभ फ्रान्समा पक्राउ परेका थिए।
उनीमाथि लागेको आरोपहरू यस्ता थिए:

• टेलिग्राममार्फत अवैध लेनदेन,
• लागूऔषध कारोबार,
• ठगी र यौन शोषणसम्बन्धी सामग्रीको प्रसारण।

यिनै घटनाले टेलिग्रामप्रति विश्वभर नियमनको बहस सुरु गराएको थियो। युरोप र अमेरिका लगायत धेरै देशहरूले अब टेलिग्राममाथि निगरानी बढाएका छन्।

नेपालभित्र टेलिग्राम प्रयोग गरी भएका ठगीका घटनाहरू

नेपालमै २०८१ पुसमा भएको एक चर्चित ह्याकिङ केसमा पनि टेलिग्रामको संलग्नता खुलेको थियो।

एफवान सफ्टको प्रणाली ह्याक गरेर सिटिन्स बैंकको खाताबाट ३.५ करोड रुपैयाँ चोरी भएको घटनामा ह्याकरहरूले बेरोजगार युवाहरूलाई टेलिग्राममार्फत प्रलोभन देखाएर प्रयोग गरेको खुलासा भएको थियो।

यस किसिमका गतिविधिले देखाउँछ कि टेलिग्राम, सामान्य प्रयोगकर्ताका लागि नभई साइबर अपराधीका लागि उपयुक्त माध्यम बन्दै गएको छ।

डार्क वेब जस्तै बन्यो टेलिग्राम: किन?

धेरै साइबर सुरक्षा विज्ञ र प्रहरी अधिकारीहरूले पछिल्लो समय टेलिग्रामलाई ‘गोजीमै रहेको डार्क वेब’ भन्न थालेका छन्।

यो तुलना केवल रूपक (metaphor) होइन, यसको पछाडि प्राविधिक कारणहरू छन् जुन तल विस्तृत रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

टेलिग्राममा हुने विशेष सुरक्षात्मक प्रविधिहरू

टेलिग्राम एउटा एन्क्रिप्टेड म्यासेजिङ एप हो, जसमा तपाईंको च्याट, डेटा र फाइलहरू सुरक्षित राख्ने थुप्रै उपाय छन्। तर यिनै प्रविधिहरू अपराधीहरूको लागि सुरक्षा कवच जस्ता बनिरहेका छन्:

1. End-to-End Encryption (ईन्टु ईन्ट एन्क्रिप्सन)

यो प्रविधिले पठाउने व्यक्ति र प्राप्त गर्ने व्यक्तिबीच मात्र च्याटको सामग्री पढ्न सक्ने बनाउँछ। टेलिग्रामको Secret Chat मोडमा तेस्रो पक्ष (जस्तै: प्रहरी, सरकार, वा सेवा प्रदायक) ले च्याट पढ्न सक्दैन।

👉 फाइदा: सामान्य प्रयोगकर्ताका लागि गोपनीयता।
समस्या: अपराधीहरूले अवैध योजना बनाउँदा ट्रेस गर्न नसकिने।

2. Self-destructing Messages (च्याट आफैं मेटिने सुविधा)

टेलिग्राममा च्याटहरू एक निश्चित समयपछि आफैं मेटिने सेटिङ गर्न सकिन्छ। अपराधीहरूले प्रमाण नछोड्न यस्तो सुविधा उपयोग गर्छन्।

3. No phone number visibility (प्रयोगकर्ताको विवरण लुक्ने)

टेलिग्राममा प्रयोगकर्ताले आफ्नो फोन नम्बर वा असली नाम लुकाउन सक्छन्। फेक नाम, फेक प्रोफाइल पिक्चर बनाएर सजिलै नकली अकाउन्ट खोल्न सकिन्छ।

👉 यसले प्रहरीले कसले कसलाई सन्देश पठायो भन्ने पत्ता लगाउन गाह्रो बनाउँछ।

टेलिग्राम बन्द हुने तयारी टेलिग्रामलाई डार्क वेब जस्तै किन भनियो?

‘डार्क वेब’ भन्नाले इन्टरनेटको त्यो भाग जनाइन्छ जुन सामान्य ब्राउजरबाट खोल्न सकिँदैन — खास सफ्टवेयर (जस्तै Tor Browser) प्रयोग गरेर मात्र पहुँच हुन्छ।
त्यहाँ ह्याकर, लागूऔषध व्यापारी, मानव तस्कर, यौन अपराधी लगायतका समूहले आपसी संचार, कारोबार र फाइल आदान–प्रदान गर्छन्।

अब यस्तै कामहरू धेरैले टेलिग्राममा गर्न थालेका छन्, किनभने:

• त्यो डार्क वेबजस्तै गोप्य छ,
• निगरानी गर्न गाह्रो छ,
• प्रयोगकर्ता पहिचान खुल्दैन।

त्यसैले टेलिग्राम ‘पब्लिक डार्क वेब’ जस्तै हुँदै गएको हो, जुन कसैको पनि मोबाइलमा सजिलै चल्न सक्छ, तर प्रयोगकर्ताको नियत राम्रो नभएमा भयानक डिजिटल हतियार बन्न सक्छ।

सरकार र सुरक्षा निकायका लागि चुनौती बढ्दो

यी प्रविधिहरू सामान्य प्रयोगकर्ताको गोपनीयताको सुरक्षाका लागि डिजाइन गरिएका थिए। तर अब अपराधीहरूले त्यसैको दुरुपयोग गर्न थालेपछि,

• अपराध अनुसन्धान गर्न गाह्रो,
• प्रमाण पत्ता लाग्दैन,
• दोषीलाई कानूनी रूपमा फसाउन आधार नै हुँदैन।

त्यसैले नेपाल लगायत धेरै देशका सरकारहरूले अब टेलिग्राम नियमन गर्नुपर्ने कि पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउने? भन्ने बहस चर्किएको हो।

टेलिग्राम बन्द हुने तयारी के पूर्ण प्रतिबन्ध नै समाधान हो?

अब मुख्य प्रश्न उठ्छ — के टेलिग्राम पूर्ण रूपमा बन्द गर्नु नै सही उपाय हो?

👉 एक पक्ष भन्छ: टेलिग्राममाथि पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउनुपर्छ, किनभने यसको प्रयोगले सामाजिक र आर्थिक अपराधलाई टेवा दिएको छ।

👉 अर्को पक्ष भन्छ: यो माध्यमलाई नियमन गर्न सकिन्छ — ब्लक गर्नेभन्दा ट्र्याक गर्ने, रिपोर्टिङ मेकानिजम सुधार गर्ने, वा नेपाली प्रयोगकर्ताका लागि अलग सिस्टम ल्याउने।

टेलिग्राम बन्द हुने तयारी टेलिग्रामको भविष्य नेपालमा के?

टेलिग्राम बन्द गर्ने तयारी अब निर्णयको अन्तिम चरणमा पुगेको छ।

सम्बन्धित निकायहरूबाट विस्तृत रिपोर्ट प्राप्त भएपछि मन्त्रालयले अन्तिम निर्णय गर्नेछ। यो एप आफैंमा खराब होइन। तर यसको गोपनीयता र स्वतन्त्रता दिने प्रविधिलाई अपराधीहरूले दुरुपयोग गरेपछि, टेलिग्राम ‘गोजीको डार्क वेब’ जस्तो बन्न पुगेको छ — जुन बाहिरबाट खुला देखिए पनि भित्रबाट अँध्यारो गतिविधिले भरिएको हुन्छ।