नेपालमा स्वास्थ्य सेवाको वास्तविकता कति भयावह छ भन्ने कुरा भदौ २४ को आन्दोलनमा घाइते भएकी रविलक्ष्मी चित्रकारको भोगाइले प्रष्ट पार्छ। आन्दोलनको रापमा आफ्नो घर मात्र जलेन, उनले उपचार नपाएर आफ्नो एउटा हात पनि गुमाउनुपर्‍यो। प्रस्तुत छ, चित्रकारको उपचार यात्रा र उनले भोगेको हाम्रो स्वास्थ्य प्रणालीको तितो यथार्थ:

एउटा हात हजार प्रश्न: जलन पीडा र स्वास्थ्य सेवाको वास्तविकता

नेपालको स्वास्थ्य सेवाको वास्तविकता कति कुरुप, टिठलाग्दो र चुनौतीपूर्ण छ भन्ने कुरा भदौ २४ को ‘जेनजी’ आन्दोलनका क्रममा गम्भीर घाइते भएकी रविलक्ष्मी चित्रकारको

पछिल्लो भोगाइले छर्लङ्ग पारेको छ। एउटा सामान्य नागरिकका लागि आफ्नै घर संसारकै सबैभन्दा सुरक्षित आश्रयस्थल हुनुपर्ने हो।

तर, आन्दोलनको राप र आक्रोशको आगोले जब उनको आफ्नै घरलाई घेर्यो, तब सुरक्षित मानिएको त्यो पर्खाल नै उनको लागि ‘ग्यास चेम्बर’ जस्तै बन्यो।

आफ्नै आगनमा पिल्सिएकी उनले केवल जीवनभरको मिहिनेतले ठड्याएको भौतिक सम्पत्ति मात्र गुमाइनन्,

आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको यो युगमा एउटा हात समेत सदाका लागि गुमाउनुपर्‍यो।

यो हृदयविदारक घटनाले नेपालको स्वास्थ्य सेवाको वास्तविकता र यहाँको सरकारी संयन्त्रको चरम लाचारीलाई इतिहासकै सबैभन्दा कुरुप ढङ्गले उदाङ्गो पारिदिएको छ।

शिक्षण पेशामा रहेर जीवनको उर्बर समय समाज र शिक्षाको ज्योति छर्न समर्पित चित्रकारले अस्पतालको शय्यामा मृत्युसँग लड्दै गर्दा जे देखिन् र जे भोगिन्,

त्यो कुनै पनि सभ्य र लोकतान्त्रिक समाजका लागि लज्जास्पद विषय हो।

जलन (Burn) जस्तो अत्यन्तै संवेदनशील र जटिल उपचारका लागि एउटा विशिष्टीकृत अस्पतालको अभाव हुनु र उपचारका लागि आवश्यक पर्ने

सामान्य औषधि समेत स्वदेशमा उपलब्ध नहुनुले हाम्रो राज्य संयन्त्र र स्वास्थ्य प्रणालीको खोक्रोपनलाई छताछुल्ल पारेको छ।

राजधानीकै अस्पतालमा छटपटिँदा समेत निमोनियाको औषधि नपाइनु र ज्यान जोगाउनकै लागि छिमेकी मुलुक भारतको शरण पर्नुपर्ने बाध्यताले हाम्रो स्वास्थ्य सेवाको वास्तविकता माथि हजारौँ प्रश्न उब्जाएको छ। ३० वर्षसम्म शासन सत्ता सम्हालेका नेतृत्वले नागरिकको स्वास्थ्य जस्तो आधारभूत विषयमा कतिसम्म खेलबाड गरेका रहेछन् भन्ने कुराको रविलक्ष्मी एक जिउँदो र पीडादायी उदाहरण बनेकी छिन्। संक्रमणले बिस्तारै उनको हात खाँदै जाँदा र डाक्टरहरूले विवश भएर हात काट्ने निर्णय सुनाउँदाको त्यो क्षणले हाम्रो स्वास्थ्य पूर्वाधारको दरिद्रतालाई गिज्याइरहेको छ।

भदौ २४ को त्यो विभत्स आगलागी र ज्यान जोगाउने संघर्ष

भदौ २४ को त्यो दिन रविलक्ष्मी चित्रकारका लागि सामान्य दिनचर्या जस्तै सुरु भएको थियो। तर, दिउँसोको करिब १२ बज्दा नबज्दै बाहिरको माहोल एकाएक अशान्त बन्यो।

‘जेनजी’ आन्दोलनको आक्रोश उनको घरको ढोकासम्मै आइपुग्ला भन्ने उनले कल्पना समेत गरेकी थिइनन्। घटनाको त्यो भयावह क्षण सम्झँदै उनी भन्छिन्,

“घरबाहिर ढुङ्गामुढा भइरहेको थियो, हामी ज्यान जोगाउन सुरक्षित ठाउँ खोज्दै थियौँ। तर एक्कासि घरभित्र यस्तो धुवाँ पस्यो, जुन सामान्य आगोको धुवाँ जस्तो थिएन।”

त्यो धुवाँ यति कडा र विषाक्त थियो कि त्यसले आँखा खोल्न र सास फेर्नै असम्भव बनाइदियो। चित्रकारका अनुसार, त्यो कुनै रासायनिक ग्यास (Chemical) जस्तो पोल्ने खालको थियो।

“सास फेर्न नसकेर म त्यहीँ ढलेछु, त्यसपछि मलाई केही थाहा भएन,” उनी अगाडि भन्छिन्।

झ्याल-ढोका सबैतिरबाट घेरा हालेर गरिएको त्यो आगजनीले उनलाई आफ्नै घरभित्र बन्धक बनायो। घरका सिँढीहरू धुवाँले भरिएका थिए,

जसका कारण तल झरेर ज्यान जोगाउने कुनै उपाय थिएन।

आन्दोलनकारीको ढुङ्गामुढा र दन्किरहेको आगोको लप्काका बीच छिमेकीहरूले भगवान् बनेर उनको उद्धार गरे।

छिमेकीको घरबाट भर्‍याङ जोडेर उनलाई अचेत अवस्थामा बाहिर निकालियो। शरीरका विभिन्न भागमा गहिरो जलन भइसकेको थियो।

उनलाई तत्कालै छाउनीस्थित अस्पताल पुर्‍याइयो, जहाँ उनको प्राथमिक उपचार सुरु भयो।

तर, विडम्बना! एम्बुलेन्समा अस्पताल लैजाँदा समेत उनी सुरक्षित थिइनन्। घाइते बोकेको एम्बुलेन्समाथि ढुङ्गा बर्सिरहेका थिए।

“होस आउँदा म कीर्तिपुर अस्पतालको बेडमा पुगिसकेकी थिएँ,” उनी सम्झिन्छिन्।

आफ्नै मुलुकमा, आफ्नै घरभित्र एउटा नागरिकले यसरी असुरक्षित हुनुपर्ने र अस्पताल जाँदा समेत आक्रमणको त्रास झेल्नुपर्ने यो घटनाले राज्यको सुरक्षा संयन्त्रको असफलता मात्र होइन, समग्र स्वास्थ्य सेवाको वास्तविकता र मानवीय संवेदनाको खडेरीलाई समेत उदाङ्गो पारेको छ।

नेपालमा स्वास्थ्य सेवाको वास्तविकता र औषधि अभावको तितो यथार्थ

रविलक्ष्मी चित्रकारको उपचार यात्राले नेपालको स्वास्थ्य सेवाको वास्तविकतालाई निकै नजिकबाट नियाल्ने मौका दिएको छ।

कीर्तिपुर बर्न अस्पतालका चिकित्सक र स्वास्थ्यकर्मीहरूले आफ्नो सीमित स्रोत र साधनका बावजुद उनलाई बचाउन रातदिन प्रयास नगरेका होइनन्।

बाहिरबाट विशेषज्ञ डाक्टरहरू बोलाएरै भए पनि उनको उपचारमा सक्रियता देखाइयो।

तर, जब चिकित्सा विज्ञानको सीप र प्रविधिलाई औषधिको अभावले घेर्न थाल्छ, तब डाक्टरहरूको प्रयास मात्र पर्याप्त हुँदैन।

चित्रकारको भोगाइले हाम्रो मुलुकको स्वास्थ्य सेवाको वास्तविकता कति नाजुक र दयालाग्दो छ भन्ने कुरालाई छर्लङ्ग पारेको छ।

जलनको गम्भीर घाउको उपचार भइरहँदा उनलाई थप जटिलताका रूपमा निमोनिया भयो। सामान्य अवस्थामा निमोनियाको उपचार नेपालमै सम्भव हुनुपर्ने हो।

तर विडम्बना, अस्पतालमा उनी मृत्युसँग लड्दै गर्दा निमोनियाको आवश्यक र प्रभावकारी औषधि नेपालभर कतै पनि पाइएन।

ज्यान जोगाउने आधारभूत औषधिहरू समेत स्वदेशमा नपाइनुले हाम्रो औषधि आपूर्ति प्रणाली र राज्यको प्राथमिकतामाथि ठूलो व्यङ्ग्य गरेको छ।

यति मात्र होइन, नेपालको स्वास्थ्य सेवाको वास्तविकता भित्रको अर्को ठूलो कमजोरी भनेको अस्पतालका विभिन्न विभागहरू (Departments) बीचको समन्वयको अभाव हो।

जलनको बिरामीलाई केवल छालाको मात्र होइन, मुटु, मिर्गौला, र फोक्सोको पनि उत्तिकै हेरचाह र विशेषज्ञ परामर्श आवश्यक पर्छ।

तर, नेपालका अस्पतालहरूमा यस्ता गम्भीर बिरामीका लागि एउटै छानामुनि ‘मल्टी-डिसिप्लिनरी’ सेवा पाउन निकै कठिन छ।

“यहाँ औषधि भएको भए र सबै सेवा एकै ठाउँमा मिलेको भए मलाई यति दुःख हुने थिएन होला,” उनी भन्छिन्।

औषधि नै नपाएर ज्यान जोखिममा परेपछि उनलाई अन्ततः थप उपचारका लागि भारतको दिल्लीस्थित एपोलो अस्पताल लैजानुपर्ने बाध्यता आइपर्‍यो।

आफ्नै देशमा स्रोत र साधनको अभावका कारण नागरिकले विदेशी अस्पतालको शरण पर्नुपर्ने यो तितो यथार्थले हाम्रो समग्र स्वास्थ्य सेवाको वास्तविकता र ३० वर्षे शासन व्यवस्थाको डेलिभरीलाई नराम्रोसँग गिज्याइरहेको छ।

गम्भीर संक्रमण र देब्रे हात गुमाउनु पर्दाको अकल्पनीय पीडा

अस्पतालको बेडमा मृत्युसँग जुधिरहँदा रविलक्ष्मी चित्रकारले कहिल्यै सोचेकी थिइनन् कि उनले आफ्नो शरीरको एउटा महत्त्वपूर्ण अङ्ग नै सदाका लागि गुमाउनुपर्नेछ।

जलनको घाउ आफैँमा कष्टकर हुन्छ, तर जब त्यसमा गम्भीर संक्रमण (Infection) फैलिन थाल्छ, त्यसले बिरामीको ज्यान नै जोखिममा पार्छ।

नेपालको स्वास्थ्य सेवाको वास्तविकता यस्तो छ कि, यहाँ गम्भीर जलनका बिरामीलाई हुने संक्रमण रोक्न आवश्यक पर्ने उच्चस्तरीय ‘आइसोलेसन’ र एन्टिबायोटिकको उपलब्धता सधैँ चुनौतीपूर्ण रहिआएको छ।

संक्रमणको जोखिम र हात काट्नुपर्ने बाध्यात्मक अवस्था

चित्रकारको देब्रे हातमा फैलिएको संक्रमण नियन्त्रण बाहिर गएपछि चिकित्सकहरू सामु उनको ज्यान जोगाउन एउटै मात्र कठोर विकल्प बाँकी रह्यो हात काट्ने (Amputation)। “होसमा आउँदा मेरो देब्रे हात थिएन, तर मलाई अझै पनि हात भएकै जस्तो आभास हुन्छ,” उनी भावुक हुँदै भन्छिन्। चिकित्सा विज्ञानमा यसलाई ‘फ्यान्टम लिम्ब पेन’ भनिन्छ, जहाँ अङ्ग नभए पनि मस्तिष्कले त्यहाँ पीडा वा उपस्थितिको महसुस गरिरहन्छ। यो शारीरिक क्षति मात्र होइन, एउटा व्यक्तिको आत्मसम्मान र स्वतन्त्रतामाथि लागेको ठूलो धक्का हो।

परनिर्भर दैनिकी र मानसिक आघातको चरण

पहिले शिक्षण पेशा र सामाजिक कार्यमार्फत सधैँ अरूको सेवामा तल्लीन रहने उनी आज एउटा मोबाइल चलाउन, ओछ्यानबाट उठ्न वा दैनिक नित्यकर्म गर्न समेत अरूको सहारा लिनुपर्ने अवस्थामा पुगेकी छिन्। एउटा गतिशील जीवन एकाएक अरूको भरमा चल्नुपर्ने बाध्यतामा परिणत हुनुको मानसिक पीडा शारीरिक चोटभन्दा कयौँ गुणा गहिरो हुन्छ। “शारीरिक रूपमा त घाउ निको हुँदै जाला, तर एउटा हात विनाको बाँकी जीवन कसरी अगाडि बढाउने भन्ने प्रश्नले मलाई हरपल सताउँछ,” उनले भक्कानिँदै भनिन्।

स्वास्थ्य सेवाको वास्तविकता सुधार्न सरकारलाई सुझाव र गम्भीर प्रश्न

पूर्वप्रधानमन्त्री झलनाथ खनालकी पत्नी समेत रहेकी रविलक्ष्मी चित्रकारले आफ्नै शरीरमा लागेको घाउ र अस्पतालको बेडमा भोगेको सास्तीपछि

देशको नीतिगत तहमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएकी छिन्।

लोकतन्त्रका लागि लामो संघर्ष गरेको र ३० वर्षभन्दा बढी समय शासन सत्ताको केन्द्रमा रहेको नेतृत्वको परिवारकै सदस्यले आज स्वदेशमा उपचार नपाएर विदेश धाउनुपर्ने अवस्था आउनु आफैँमा एक विडम्बनापूर्ण स्वास्थ्य सेवाको वास्तविकता हो। उनी प्रश्न गर्छिन्, “हाम्रो तीन दशक लामो शासन व्यवस्थामा जनताको स्वास्थ्य र सुरक्षा जस्तो आधारभूत क्षेत्रले किन फड्को मार्न सकेन?”

जलन उपचारका लागि एकीकृत र विशेष अस्पतालको खाँचो

उनको भोगाइले के पुष्टि गर्छ भने, नेपालमा स्वास्थ्य सेवाको वास्तविकता सुधार गर्न केवल नारा र भाषणले पुग्दैन, यसका लागि ठोस पूर्वाधार र विशेषज्ञ सेवाको खाँचो छ।

चित्रकारका अनुसार, नेपालमा जलन (Burn) का बिरामीहरूको संख्या ठूलो भए पनि राज्यले अहिलेसम्म एउटा पनि सुविधासम्पन्न

र ‘मल्टी-स्पेसियालिटी’ जलन अस्पताल निर्माण गर्न सकेको छैन। “जलनको उपचार केवल एउटा विभागले मात्र गर्न सक्दैन,

यसका लागि मुटु, मिर्गौला र फोक्सोका विशेषज्ञहरू एकै ठाउँमा हुनुपर्छ,” उनले सुझाव दिँदै भनिन्।

औषधिको सहज उपलब्धता र राज्यको दायित्व

यसका साथै, औषधिको सहज उपलब्धता र सुपथ मूल्यमा उपचारको सुनिश्चितता सरकारको पहिलो प्राथमिकता हुनुपर्ने उनको तर्क छ।

ज्यान जोगाउने आधारभूत औषधि खोज्न विदेश पठाउनुपर्ने बाध्यताले हाम्रो राज्य संयन्त्रको असफलतालाई संकेत गर्छ।

राज्यले आफ्ना नागरिकलाई न त सडकमा सुरक्षा दिन सक्यो, न त अस्पतालमा उपचार नै।

“सुरक्षा दिन नसक्नु र समयमा उपचारको प्रबन्ध मिलाउन नसक्नु राज्यको ठूलो कमजोरी हो,”

उनी अगाडि भन्छिन्, “म त एउटा प्रतिनिधि पात्र मात्र हुँ, मजस्ता हजारौँ निमुखा नागरिकले नेपालको स्वास्थ्य सेवाको वास्तविकताका कारण दिनहुँ कति सास्ती भोगिरहेका होलान्?”

नागरिक सुरक्षा र स्वास्थ्य प्रणालीको पुनर्संरचना

अन्त्यमा, उनले सरकारलाई देशभरका जलन अस्पतालको स्तरोन्नति गर्न, औषधि आपूर्ति प्रणालीलाई चुस्त बनाउन र भविष्यमा यस्ता आन्दोलनका नाममा सर्वसाधारणको ज्यान र सम्पत्तिको रक्षा गर्न विशेष आग्रह गरेकी छिन्। रविलक्ष्मी चित्रकार आज एउटा जिउँदो उदाहरण बनेकी छिन्, जसले हामीलाई सधैँ यो प्रश्न सोधिरहनेछिन् कि के अब पनि हाम्रो स्वास्थ्य सेवाको वास्तविकता बदलिने छैन त?

हाम्रो वेबसाइट globalsambadmedia.com
Global Sambad Network पेजलाई आजै Follow गर्नुहोस् र सबै नयाँ समाचार, अपडेट र जानकारी समयमै पाउनुहोस्।