शिलाजित एसियाका चट्टानी पहाडहरूमा पाइने एक प्राकृतिक पदार्थ हो, जुन शताब्दीयौंदेखि आयुर्वेदिक औषधिमा प्रयोग हुँदै आएको छ। हाल सामाजिक सञ्जालमा शिलाजित सेवनलाई लिएर धेरै प्रचार भइरहेको छ। धेरै फिटनेस प्रशिक्षक, स्वास्थ्य सल्लाहकार र आयुर्वेदिक चिकित्सकहरूले यसलाई ऊर्जा, शक्ति र स्वास्थ्य सुधारका लागि उपयुक्त ठान्छन्। तर, बिना चिकित्सकको सल्लाह शिलाजित सेवन गर्नु सधैं सुरक्षित नहुन सक्छ।

शिलाजित सबैका लागि सुरक्षित छ त ?

शिलाजितलाई आयुर्वेदमा रसायन र बल्य भनिन्छ। यसले शरीरलाई बल, ऊर्जा र दीर्घायु दिन्छ।

तर, शिलाजित सेवन हरेक मौसम र शरीरको प्रकृतिअनुसार गर्नुपर्छ।

विशेष गरी गर्मी र वर्षा ऋतुमा बिना चिकित्सक सल्लाह सेवन गर्नु उपयुक्त हुँदैन।

शिलाजित सेवनका प्रमुख फाइदाहरू

शिलाजित सेवनले शरीरमा ऊर्जा, शक्ति र स्वास्थ्य सुधारमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ। यसको नियमित र सन्तुलित प्रयोगले थकान कम गर्ने, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने, दीर्घायु बढाउने र रक्तमा चिनीको स्तर नियन्त्रणमा राख्ने जस्ता फाइदा प्रदान गर्छ।

१) ऊर्जा र शक्ति बढाउन शिलाजित को प्रयोग

शिलाजित सेवनले शरीरमा ऊर्जा र शक्ति प्रदान गर्छ। यसमा पाइने प्राकृतिक खनिज र जैविक तत्वहरूले शरीरको मांसपेशी र प्राणशक्तिलाई सक्रिय बनाउँछन्।

• नियमित सेवनले कमजोरी हटाउँछ, थकान कम गर्छ र दैनिक गतिविधिहरू सहज रूपमा गर्न सकिन्छ।
• शारीरिक प्रदर्शन र मानसिक सक्रियतामा पनि सुधार आउँछ।
• विशेष गरी शारीरिक मेहनत गर्ने, खेलकुद गर्ने वा लामो समय काम गर्ने व्यक्तिहरूका लागि शिलाजित सेवन लाभदायक मानिन्छ।

शिलाजितको यो फाइदा शरीरको प्राकृतिक ऊर्जा स्तरलाई सुधार्ने र समग्र स्वास्थ्यलाई मजबुत बनाउने दिशामा केन्द्रित हुन्छ।

२) रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ

शिलाजित सेवनले शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता (Immunity) बलियो बनाउँछ।

यसमा पाइने प्राकृतिक खनिज, फुल्भिक एसिड र अन्य जैविक तत्वहरूले शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीलाई सक्रिय बनाउँछन्।

नियमित र सन्तुलित शिलाजित सेवनले शरीरलाई संक्रमण र विभिन्न रोगसँग लड्ने शक्ति प्रदान गर्छ। यसले साधारण ज्वरो, संक्रमण, थकान र शरीर कमजोर हुने अवस्थाबाट बच्न मद्दत गर्छ।

तर, स्वास्थ्य लाभ प्राप्त गर्नका लागि शिलाजित सेवन मात्र पर्याप्त होइन; संतुलित आहार, पर्याप्त निन्द्रा र व्यायामसँग संयोजन गर्नु आवश्यक हुन्छ।

३) दीर्घायु बढाउँछ

शिलाजित नियमित प्रयोगले शरीरका सप्तधातुहरू—रक्त (रक्त), मांसपेशी (मांस), बोसो (मेद), हड्डी (अस्थि), स्नायु (स्नायु), कफ (प्राण) र जल (जल)—लाई पोषण पुर्‍याउँछ।

यसले शरीरको समग्र स्वास्थ्य सुधार गर्ने मात्र नभई बुढ्यौली प्रक्रियालाई ढिलो गर्न मद्दत गर्छ।

आयुर्वेद अनुसार, सप्तधातुको सन्तुलन कायम रहँदा शरीर बलियो, रोगप्रतिकारक क्षमता उच्च र मानसिक ऊर्जा स्थिर रहन्छ।

नियमित र सन्तुलित शिलाजित सेवनले कोशिकाहरूको बुढ्यौली प्रक्रिया कम गर्दै दीर्घायु बढाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।

तर, दीर्घायुका लागि शिलाजित सेवन गर्दा मात्रा र समयमा सावधानी अपनाउनु आवश्यक हुन्छ।

अत्यधिक वा गलत समयमा सेवन गर्दा यसको प्रभाव कम हुन सक्छ।

४) शिलाजित सेवन ले रगतमा चिनी नियन्त्रण गर्छ

शरीरमा रगतमा चिनी (Blood Sugar) को स्तरलाई सन्तुलित राख्न सहयोग गर्छ। यसकारण यसलाई मधुमेहका बिरामीका लागि उपयोगी मानिन्छ।

शिलाजितमा पाइने प्राकृतिक खनिज र जैविक तत्वहरूले इन्सुलिनको कार्यलाई सहयोग गर्ने भएकाले रक्तमा ग्लुकोजको स्तर नियन्त्रणमा रहन्छ।

नियमित रूपमा चिकित्सकको सल्लाह अनुसार सेवन गर्दा यो मधुमेह नियन्त्रणमा मद्दतगार बन्न सक्छ।

तर, मधुमेहका बिरामीले आफ्नै तरिकाले वा अत्यधिक मात्रामा शिलाजित सेवन गर्नु हुँदैन।

किनभने शरीरको अवस्था अनुसार यसको प्रभाव फरक पर्न सक्छ। चिकित्सकको निगरानीमा मात्र यसको सेवन गर्दा वास्तविक फाइदा प्राप्त हुन्छ।

शिलाजित सेवन : कसरी र कहिले खानुपर्छ ?

तनियमित प्रयोग गर्दा मात्रा, समय र तरिकामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।

आयुर्वेदिक चिकित्सकहरूले यसलाई सन्तुलित मात्रामा, निश्चित अन्तरालमा र उचित मौसमअनुसार प्रयोग गर्न सुझाउँछन्।

• वयस्क व्यक्तिहरू
  वयस्कहरूले दैनिक करिब २ ग्रामसम्म शिलाजित सेवन गर्न सक्छन्। आवश्यकता भन्दा बढी सेवन गर्नु स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन सक्छ।
• बालबालिकाहरू
  साना बालबालिकालाई आधा ग्राम मात्र दिनुपर्छ। यसअघि चिकित्सकको सल्लाह लिनु उपयुक्त हुन्छ।
• गर्भवती महिला
  गर्भावस्थामा शरीर संवेदनशील हुने भएकाले चिकित्सकको सल्लाहबिना शिलाजित सेवन गर्नु हुँदैन।
• सेवनको अवधि र अन्तराल
  शिलाजितलाई निरन्तर सेवन गर्नु आवश्यक छैन। २–३ महिना सेवन गरेपछि १–२ महिनाको विश्राम दिएर पुनः सेवन गर्दा अझ प्रभावकारी हुन्छ।
• सेवन गर्ने तरिका
  शिलाजितलाई दूधमा मिसाएर खान सकिन्छ। दूधसँग मिसाउँदा यसले शरीरलाई बल, ऊर्जा र पोषण दिन्छ।
• कहिले सेवन गर्ने ?
  शिलाजित मुख्यतः जाडोको मौसममा सेवन गर्न उपयुक्त हुन्छ। जाडोमा शरीरलाई अतिरिक्त ताप र ऊर्जा आवश्यक पर्छ, जुन शिलाजितले सहजै पूरा गर्छ। यसले शरीरलाई न्यानो राख्छ र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ।

शिलाजित प्रयोग गर्दा सधैं चिकित्सकको सल्लाहअनुसार मात्र मात्रा निर्धारण गर्नु सबैभन्दा सुरक्षित र प्रभावकारी तरिका हो।

शिलाजित सेवन : कसले खानु हुँदैन ?

स्वास्थ्यका लागि लाभदायी भए पनि केही व्यक्तिहरूका लागि यो उपयुक्त हुँदैन।

तलका अवस्थाहरूमा शिलाजित सेवन गर्दा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छः

• शरीर तातो प्रकृतिको भएका मानिसहरू
  शिलाजितले शरीरमा ताप बढाउँछ। त्यसैले शरीर स्वभावै तातो हुने मानिसहरूले सेवन गर्दा पित्त बढ्ने, छालामा समस्या देखिने वा एसिडिटी हुने सम्भावना हुन्छ।
• गर्भवती महिला
  गर्भावस्थामा शरीर संवेदनशील हुने भएकाले चिकित्सकको सल्लाहबिना शिलाजित सेवन गर्नु उचित हुँदैन।
• पाचन प्रणाली कमजोर भएकाहरू
  जसलाई सजिलै ग्यास, अपच वा पेट फुल्ने समस्या हुन्छ, तिनीहरूले शिलाजित सेवन गर्दा असहज महसुस गर्न सक्छन्।
• रक्तचाप, मुटु वा मिर्गौला समस्या भएका बिरामी
  यी प्रकारका स्वास्थ्य समस्यामा शिलाजितले नकारात्मक असर पार्न सक्छ। त्यसैले सेवन गर्नु अघि चिकित्सकको सल्लाह लिनु अनिवार्य हुन्छ।

त्यसैले, शिलाजित सेवन गर्नुअघि आफ्नो शरीरको प्रकृति, स्वास्थ्य अवस्था र चिकित्सकको सल्लाहलाई ध्यानमा राख्नु अत्यावश्यक हुन्छ।

शिलाजित किन्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा

शिलाजित नियमित प्रयोग फाइदाजनक भए पनि यदि गुणस्तरीय नहुने हो भने यसले उल्टै स्वास्थ्यमा हानी पुर्‍याउन सक्छ।

त्यसैले शिलाजित किन्दा तलका कुरा ध्यान दिनु अत्यावश्यक हुन्छः

• प्रमाणित कम्पनीबाट मात्र खरिद गर्ने
  शिलाजित किन्नुअघि त्यसको ब्रान्ड, उत्पादन कम्पनी र गुणस्तरबारे जानकारी लिनुहोस्। प्रमाणपत्र प्राप्त र नाम चलेका कम्पनीबाट मात्र खरिद गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
• सडक वा असुरक्षित स्रोतबाट नकिन्ने
  सडक पसल वा अनौपचारिक स्रोतबाट शिलाजित किन्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ। त्यस्तो शिलाजितमा अशुद्धता वा नक्कली पदार्थ मिसिएको हुन सक्छ।
• नक्कली उत्पादनबाट सावधान रहने
  पछिल्लो समय बजारमा नक्कली शिलाजितको प्रचलन धेरै भएको छ। त्यसैले शिलाजित खरिद गर्दा प्याकेजिङ, लेबल, प्रमाणिकता र ब्रान्डको विश्वसनीयता ध्यानपूर्वक हेर्नु जरुरी हुन्छ।

शिलाजित सेवन गर्दा गुणस्तरीय र शुद्ध उत्पादन मात्र रोज्नु भनेको स्वास्थ्य सुरक्षित राख्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण उपाय हो।

नियमित सेवन

शिलाजितको नियमित प्रयोगले शरीरमा ऊर्जा र शक्ति बढाउँछ, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता मजबुत बनाउँछ र दीर्घायुमा योगदान पुर्‍याउँछ।

तर, सबैका लागि उपयुक्त नहुन सक्छ। शरीर तातो प्रकृतिको भएका व्यक्तिहरू, गर्भवती महिला, मुटु, रक्तचाप वा मिर्गौला समस्या भएका व्यक्तिले सावधानी अपनाउनुपर्छ।

शिलाजित प्रयोग गर्दा मौसम र शरीरको प्रकृतिलाई ध्यान दिन जरुरी हुन्छ।

विशेष गरी जाडोमा यसको प्रभाव उच्च हुन्छ, भने गर्मी वा वर्षा मौसममा चिकित्सकको सल्लाहबिना यसको उपयोग गर्नु उपयुक्त हुँदैन।

सन्तुलित मात्रामा चिकित्सकको सल्लाह अनुसार शिलाजित खानु सबैभन्दा सुरक्षित र लाभदायी हुन्छ।

यसरी सेवन गर्दा मात्र शरीरले यसको वास्तविक स्वास्थ्य लाभ पाउँछ।