सरकारले सूचीकरणमा नआएको भन्दै फेसबुक, एक्स (पूर्व ट्विटर) लगायतका सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरू बन्द गर्ने निर्णय गरेको छ। गत साता सरकारले सात दिनको समय तोकेर दर्ता गर्न आह्वान गरेको थियो। तर, तोकिएको समयमा दर्ता नभएपछि सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालयले दूरसञ्चार प्राधिकरणलाई सूचीकरणमा नपरेका सञ्जालहरू बन्द गर्न निर्देशन दिएको हो।

मन्त्रालयले ती प्ल्याटफर्महरूले सात दिनभित्र सम्पर्क बिन्दु, आवासीय गुनासो सुन्ने अधिकारी र स्वनियमन परिपालनाको निगरानी गर्ने अधिकारी तोक्नुपर्ने जनाएको थियो। तर, यो प्रक्रिया पूरा नभएपछि सरकारले कडा कदम चालेको हो।

हालसम्म टिकटक, भाइबर, निम्बुज, वीटक र ओपोलाइट गरी पाँच प्लेटफर्मले दर्ता पूरा गरिसकेका छन्। त्यस्तै, टेलिग्राम र ग्लोबल लिंक दर्ता प्रक्रियामा रहेका छन्।

सामाजिक सञ्जाल दैनिक जीवनशैलीको अभिन्न हिस्सा बनेको अवस्थामा यसलाई बन्द गर्दा आम जनजीवनदेखि व्यवसायसम्म असर पर्न सक्ने विज्ञहरूको भनाइ छ। उनीहरूले सामाजिक सञ्जाल बन्दका तत्काल चार प्रमुख असरबारे व्याख्या गरेका छन्।

साइबर जोखिम : सामाजिक सञ्जाल बन्द हुँदा भीपीएन प्रयोगले बढ्ने खतरा

साइबर सुरक्षा विज्ञ डा. राजीव सुब्बाका अनुसार, सामाजिक सञ्जाल बन्द हुँदा नागरिकले विकल्प खोज्ने क्रममा भीपीएन (VPN) को प्रयोग तीव्र रूपमा बढ्छ। नेपालजस्तो मुलुक, जहाँ साइबर चेतना अझै न्यून छ, त्यस्तो अवस्थामा भीपीएन प्रयोग ठूलो खतरा बन्न सक्छ।

भीपीएन प्रयोगका जोखिम

• नि:शुल्क वा नियमन नभएका भीपीएनहरूले प्रयोगकर्ताको स्क्रिनशट, टाइप गरिएको शब्द (की–लक), पासवर्ड र व्यक्तिगत डेटा संकलन गर्न सक्छन्।
• संकलित जानकारीलाई प्रयोग गरेर बैंकिङ ठगी, व्यक्तिगत डाटा चोरी र साइबर अपराध बढ्ने खतरा हुन्छ।
• यस्ता भीपीएनहरू प्रायः ‘नन–एट्रिब्युटेबल’ हुने भएकाले, अपराधी पत्ता लगाउन वा कानुनी कारबाही गर्न कठिन हुन्छ।

उदाहरण

टिकटक बन्द भएको बेला, नेपालमा नि:शुल्क भीपीएनमार्फत धेरै प्रयोगकर्ताले पहुँच लिने प्रयास गरे।

तर त्यसैको कारण, साइबर अपराधका घटना बढेको उदाहरणहरू सार्वजनिक भएका छन्।

यसले देखाउँछ कि सामाजिक सञ्जाल बन्द गर्दा नागरिक मात्र होइन, राष्ट्रको सम्पूर्ण साइबर सुरक्षा प्रणाली नै कमजोर हुन्छ।

सामाजिक सञ्जाल बन्द गर्दा नागरिकहरूले विकल्प खोज्ने स्वाभाविक प्रक्रिया हुन्छ, तर असुरक्षित विकल्प रोज्दा साइबर सुरक्षामा गम्भीर खतरा निम्तिन्छ।

यसैले विज्ञहरूले सरकारलाई नियमन र विकल्प व्यवस्थापनबिना सीधा बन्द गर्ने नीति जोखिमपूर्ण हुने चेतावनी दिएका छन्।

सामाजिक सम्बन्ध र सम्पर्कमा असर

समाजशास्त्री डा. मीना पौडेलका अनुसार, वैदेशिक रोजगारीमा रहेका लाखौँ नेपाली श्रमिकको परिवारसँगको सम्बन्धको मुख्य आधार सामाजिक सञ्जाल बनेको छ।

फेसबुक, भाइबर, मेसेंजर वा टिकटकमार्फत उनीहरू आफ्ना परिवारसँग नियमित सम्पर्कमा रहन्छन्।

सञ्जाल बन्द हुँदा:

• श्रमिक र परिवारबीचको भावनात्मक सम्बन्ध कमजोर हुन्छ।
• नैराश्यता, एक्लोपन र मानसिक दबाब बढ्ने खतरा हुन्छ।
• लामो समयसम्म सम्पर्कमा कठिनाइ हुँदा परिवारसँगको आत्मीयता टुट्न सक्छ।

नेपालको अर्थतन्त्र धान्ने प्रमुख आधार नै वैदेशिक रोजगार भएकाले, सामाजिक सञ्जाल बन्द हुनु केवल संचारको समस्या मात्र होइन, समाज र संस्कृतिसँगको सम्बन्ध तोड्ने गम्भीर खतरा पनि हो।

सामाजिक सञ्जालले विदेशमा रहेका श्रमिकलाई आफ्नै भाषा, संस्कृति र परिवारसँग जोडिराख्ने कडीको काम गरेको छ।

यसको अभावले सामाजिक दूरी झन् बढाउने र मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्ने निष्कर्ष पौडेलको छ।

व्यवसाय र स्टार्टअपमा धक्का

सामाजिक सञ्जाल बन्द हुँदा सबैभन्दा ठूलो असर व्यवसाय, स्टार्टअप र अनौपचारिक अर्थतन्त्रमा पर्छ।

आजको डिजिटल युगमा, फेसबुक, इन्स्टाग्राम, टिकटोक वा एक्सजस्ता प्लेटफर्महरू केवल मनोरञ्जनका लागि नभई, मार्केटिङ र ग्राहकसँग सीधा सम्पर्कको प्रमुख माध्यम बनेका छन्।

अर्थशास्त्री डा. चन्द्रमणि अधिकारीका अनुसार, सामाजिक सञ्जाल साना र ठूला दुवै व्यवसायी, साथै उदाउँदा स्टार्टअपका लागि जीवनरेखा सरह भएको छ।

तथ्याङ्कले के देखाउँछ?

• राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयको २०१८ को तथ्याङ्कअनुसार नेपालमा ९ लाख २३ हजार व्यवसाय छन्।
• तीमध्ये ४९% अनौपचारिक व्यवसाय दर्ता नभएका छन्।
• यिनीहरूको ठूलो हिस्सा सामाजिक सञ्जालमार्फत बजार विस्तार, विज्ञापन र आम्दानीमा निर्भर छन्।

यसबाहेक, आईएफसी (International Finance Corporation) को अध्ययनले नेपालमा अनौपचारिक अर्थतन्त्रको योगदान ३८% रहेको देखाएको छ। यसको अर्थ, सामाजिक सञ्जालमार्फत चलिरहेको अनौपचारिक व्यवसाय मात्र हरायो भने पनि राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा ठूलो नोक्सानी हुन सक्छ।

स्टार्टअप र युवामा असर

पछिल्ला वर्षमा युवाहरूले कम लागतमा व्यवसाय सुरु गर्न सामाजिक सञ्जाललाई मुख्य हतियार बनाएका छन्। कन्टेन्ट मार्केटिङ, अनलाइन बिक्री र ग्राहक पहुँच सहज भएकाले उद्यमशीलता बढिरहेको थियो। सामाजिक सञ्जाल बन्द हुँदा:

• नयाँ व्यवसाय सुरु गर्ने युवाहरू हतोत्साहित हुन्छन्।
• बजार विस्तारको अवसर सीमित हुन्छ।
• डिजिटल उद्यमशीलताको गति कम हुन्छ।

यसरी हेर्दा, सामाजिक सञ्जाल बन्द गर्नु अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिएको स्टार्टअप संस्कृतिमा ठुलो धक्का हुने देखिन्छ।

अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामा संकुचन: सामाजिक सञ्जाल बन्दले आवाज र अधिकारमा असर

मिडिया अनुसन्धानकर्ता उज्ज्वल आचार्यका अनुसार, सामाजिक सञ्जाल आजका नेपालीहरूको लागि केवल मनोरञ्जनको साधन मात्र होइन, सञ्चार, अभिव्यक्ति र नागरिक आवाज उठाउने सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्लेटफर्म बनेको छ।

जनताले देखेका अन्याय, नीतिगत कमजोरी वा शासनसत्ताप्रतिको असन्तुष्टि सामाजिक सञ्जालमै उजागर गर्ने गरेका छन्।

यदि यस्ता प्लेटफर्महरू बन्द गरिन्छ भने, नागरिकहरूको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता खुम्चिने खतरा रहन्छ।

विशेष गरी नेपालजस्तो देशमा, जहाँ परम्परागत सञ्चार माध्यमहरूमा पहुँच सीमित छ र सम्पादकीय नियन्त्रण बढी हुन्छ, सामाजिक सञ्जालले सामान्य नागरिकलाई आफ्नो आवाज सीधै सार्वजनिक गर्ने अवसर दिएको छ।

सामाजिक सञ्जालको अभावमा:

• अनियमितता र भ्रष्टाचारविरुद्ध आवाज उठाउने ठाउँ घट्छ।
• समानता, न्याय र मानवअधिकारका सवाललाई प्रसारण गर्ने सहज बाटो हराउँछ।
• सञ्चार प्रवाह केही हातमा सीमित हुने खतरा हुन्छ।

यसरी हेर्दा, सामाजिक सञ्जाल बन्द गर्नु केवल एउटा प्रविधि वा प्लाटफर्म रोक्ने मामिला मात्र होइन, लोकतान्त्रिक अधिकारमै संकुचन गर्ने विषय हो।

लोकतन्त्रको आधार भनेकै नागरिकको स्वतन्त्र आवाज हो, जुन प्लेटफर्म बन्द हुँदा कमजोर हुन्छ।

त्यसैले विज्ञहरूको निष्कर्ष छ—सामाजिक सञ्जाल बन्द गर्ने सरकारी निर्णयले केवल साइबर जोखिम वा व्यवसायलाई मात्र होइन, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र नागरिक अधिकारलाई पनि गहिरो असर पार्छ। सरकारको नियमन र नागरिक स्वतन्त्रताबीच सन्तुलन कायम गर्नु अनिवार्य हुन्छ।