नेपालमा जन्मदर घट्दै गएको पछिल्ला तीन वर्षको तथ्यांकले स्पष्ट देखाएको छ। आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा देशभर ४ लाख १५ हजार २२ शिशु जन्मिए, तर आव २०७९/८० मा घटेर २ लाख ३३ हजार १२६ र २०८०/८१ मा झनै घटेर १ लाख ९० हजार ६९२ पुगेको छ। यसरी तीन वर्षमा जन्मदर करिब ५४ प्रतिशतले घटेको छ।

नेपालमा जन्मदर घट्दै गएको: तथ्यांक र विश्लेषण

पछिल्ला तीन वर्षको तथ्यांकले नेपालमा शिशु जन्मदर तीव्र रूपमा घटिरहेको देखाउँछ।

त्रिवि शिक्षण अस्पताल र भरतपुर अस्पताल: चार वर्षमा लगातार जन्मदर घट्दै गएको छ।

देशव्यापी जन्मदर:

• आर्थिक वर्ष २०७८/७९: ४,१५,०२२ शिशु जन्मिएका।
• आर्थिक वर्ष २०७९/८०: २,३३,१२६ शिशु जन्मिए।
• आर्थिक वर्ष २०८०/८१: १,९०,६९२ शिशु जन्मिए।

यसरी तीन वर्षमा जन्मदर करिब ५४ प्रतिशतले घटेको छ।

दैनिक जन्मदर:

• २०७८/७९: प्रतिदिन १,१३७ शिशु।
• २०७९/८०: प्रतिदिन ६३८ शिशु।
• २०८०/८१: प्रतिदिन ५२२ शिशु।

दैनिक जन्मदरको घटबढले देशमा तीव्र जनसंख्या परिवर्तनको संकेत दिन्छ।

प्रसूतिस्थल तथ्यांक:

परोपकार प्रसूति तथा स्त्री रोग अस्पताल: आव २०७८/७९ मा २४,३६९, आव २०८१/०८२ मा २०,९०८ शिशु जन्मिएका।

घट्दो जन्मदरका मुख्य कारण

१. ढिलो विवाह र करियरकेन्द्रित जीवनशैली

आजका महिला शिक्षा र व्यवसायमा बढी सक्रिय भएकाले धेरै सन्तान जन्माउन हिच्किचाउँछन्।

• प्रभाव: वैदेशिक रोजगारीले परिवारबाट टाढा रहँदा सन्तान जन्माउने अवसर कम हुन्छ।
• परिणाम: जन्मदरमा प्रत्यक्ष कमी देखिन्छ।

२. आर्थिक र सामाजिक दबाब

गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा महँगो हुनु, बालबालिकाको हेरचाहमा पर्ने उच्च खर्च, र एकल परिवारको बढ्दो प्रवृत्तिले परिवारले सन्तान घटाउन प्रेरित गरेको छ।

• परिणाम: धेरै सन्तान जन्माउने सोच घटेको छ।

३. बाँझोपनमा वृद्धि

नेपालमा विवाहिता १०–१५ प्रतिशत दम्पती बाँझोपनको समस्या भोगिरहेका छन्।

परिणाम: जन्मदरमा थप कमी।

मुख्य कारण: ढिलो विवाह, विदेश जाने प्रवृत्ति, र उमेरसँगै प्रजनन क्षमता घट्नु।

४. स्वास्थ्य क्षेत्रमा प्रगति

बाल मृत्युदर घटेसँगै परिवारले पहिले जस्तो धेरै सन्तान जन्माउनु आवश्यक ठानेन।

• पहिलेको अवस्था: सन् १९९६ मा नवजात शिशुको मृत्युदर प्रति हजार ५० थियो।
• हालको अवस्था: सन् २०२२ मा यो घटेर प्रति हजार २१ पुगेको छ।

यस अर्थमा, स्वास्थ्य क्षेत्रमा सुधारले नवजात शिशु सुरक्षित र स्वस्थ रूपमा हुर्कन थालेको छ। परिवारले अब “धेरै सन्तान जन्माउनुपर्छ ताकि केही मात्र बाँचोस्” भन्ने सोच छोडेका छन्। परिणामस्वरूप जन्मदर घटेको देखिन्छ।

५. सामाजिक र नीतिगत प्रभाव

सरकारको परिवार नियोजन कार्यक्रम र नीति जस्तै ‘सानो परिवार, सुखी परिवार’ ले दीर्घकालीन रूपमा जन्मदर घटाउन योगदान दिएको छ।

• नीतिगत प्रभाव: परिवार नियोजन कार्यक्रम र जनचेतना अभियानले मानिसहरूलाई परिवारको आकारमा सचेत बनाएको छ।
• सामाजिक प्रभाव: समाजमा दुई–तीन सन्तानको सानो परिवारको प्रवृत्ति स्थापित भएको छ।

यसको परिणाम स्वरूप, सन्तान कम जन्माउने सोच समाजमा फैलिएको छ र जन्मदर घट्नमा प्रत्यक्ष भूमिका खेलेको देखिन्छ।

दीर्घकालीन प्रभाव

१. काम गर्ने युवाशक्ति घट्नेछ
जन्मदर घट्दै गएसँगै आगामी पुस्तामा काम गर्न सक्ने युवाको संख्या कम हुनेछ। यसले उद्योग, कृषि, सेवा क्षेत्र जस्ता उत्पादनशील क्षेत्रमा श्रम अभाव निम्त्याउँछ। अर्थतन्त्रमा सक्रिय जनशक्तिको कमीले उत्पादन र विकास दरमा प्रत्यक्ष असर पर्छ।

२. वृद्ध जनसंख्या बढ्नेछ
साना परिवार र कम जन्मदरको परिणामस्वरूप वृद्ध जनसंख्या अनुपात बढ्छ। वृद्धावस्थामा स्वास्थ्य सेवा, सामाजिक सुरक्षा र आश्रित वृद्धहरूको देखभालमा दबाब बढ्नेछ।

३. आश्रित अनुपात बढ्नेछ र अर्थतन्त्रमा असर पर्नेछ
काम गर्ने जनसंख्या कम हुँदा, आश्रित—बालबालिका र वृद्ध—जनसंख्याको अनुपात बढी हुने छ। यसले कर राजस्व घटाउने, सामाजिक सुरक्षा खर्च बढाउने, र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा दबाब पर्ने अवस्था सिर्जना गर्दछ।

४. नीतिगत उपाय र समाधान
राष्ट्रिय जनसंख्या नीति २०८२ अनुसार प्रतिस्थापन तहभन्दा तल झरेको प्रजनन दर बढाउने लक्ष्य राखिएको छ। दीर्घकालीन समाधानका लागि:

• गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा सुनिश्चित गर्नु।
• रोजगारी र आयको सुनिश्चितता प्रदान गर्नु।
• सन्तान जन्माउन अनुकूल पारिवारिक वातावरण बनाउनु।

विज्ञहरूले भन्छन्, यदि यी उपाय अपनाइएन भने दीर्घकालीन रूपमा जनसंख्याको असन्तुलनले आर्थिक, सामाजिक र सामाजिक संरचनामा गहिरो असर पुर्‍याउनेछ।

---

नेपालमा जन्मदर घट्दै गएको कारण र भविष्यका चुनौती

नेपालमा जन्मदर घट्दै गएको बहुआयामिक सामाजिक, आर्थिक, र स्वास्थ्य कारणले देखिन्छ। यदि अहिले उचित नीति र वातावरण निर्माण नगरे भविष्यमा वृद्ध समाज, श्रमशक्ति अभाव र राष्ट्रिय उत्पादनशक्तिमा संकट निम्तिनेछ। दीर्घकालीन दृष्टिले जनसांख्यिक सन्तुलन कायम राख्न सरकार र नीति निर्माताले तत्काल कदम चाल्न आवश्यक छ।

१. जन्मदर घट्नुको बहुआयामिक कारण
लेखमा भनिएको छ कि नेपालमा जन्मदर घट्दै गएको सामाजिक, आर्थिक, र स्वास्थ्य कारणहरूको संयुक्त परिणाम हो। सामाजिक कारणमा ढिलो विवाह, एकल परिवारमा बस्ने प्रवृत्ति, महिला करियर केन्द्रित जीवनशैली, र युवा पुस्तामा सन्तानको चाहनामा परिवर्तन पर्छ। आर्थिक कारणमा शिक्षा, स्वास्थ्य र बाल पालनमा बढ्दो खर्च, बेरोजगारी र रोजगारीको असुरक्षा पर्दछ। स्वास्थ्य कारणमा बाँझोपनमा वृद्धि, प्रजनन क्षमतामा कमी र स्वास्थ्य क्षेत्रमा सुधार (जसले शिशु मृत्युदर घटाउँछ) शामिल छन्।

२. तत्काल नीतिगत कदमको आवश्यकता
लेखले संकेत गरेको छ कि यदि अहिले उचित नीति र वातावरण निर्माण नगरे, नेपालमा दीर्घकालीन रूपमा वृद्ध समाज, श्रमशक्ति अभाव, र राष्ट्रिय उत्पादनशक्तिमा संकट आउन सक्छ। यसले अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचनामा गम्भीर असर पुर्याउनेछ।

३. दीर्घकालीन जनसांख्यिक सन्तुलनको महत्व
समस्याको दीर्घकालीन समाधानका लागि सरकारले नीतिगत हस्तक्षेप गर्नु जरुरी छ। यसमा स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगारी, र पारिवारिक समर्थन प्रणाली सुधार गरेर युवालाई सहज रूपमा परिवार विस्तार गर्न सक्ने वातावरण सिर्जना गर्नु आवश्यक छ।

🌐 हाम्रो वेबसाइट: globalsambadmedia.com

👉 Global Sambad Network पेजलाई आजै Follow गर्नुहोस् र सबै नयाँ अपडेटहरू पाइरहनुहोस्!