महिनावारीको अत्यधिक रक्तस्राव: कारण, लक्षण र सजिलो उपचार

महिनावारीको अत्यधिक रक्तस्राव (मेनोरेजिया) भनेको सामान्य अवधिभन्दा धेरै लामो समयसम्म वा बढी मात्रामा रगत बग्ने अवस्था हो।

यो समस्या हुँदा महिलाहरू दैनिक कामकाजमा समस्या भोग्नुका साथै थकान, कमजोरी र एनिमियाको जस्ता स्वास्थ्य समस्या पनि देखिन सक्छ।

यस लेखमा हामी महिनावारीको अत्यधिक रक्तस्रावका कारणहरू, लक्षणहरू र सजिलो उपचारका उपायहरू बारे विस्तारमा जानकारी दिनेछौं।

मेनोरेजिया के हो? (महिनावारीको अत्यधिक रक्तस्रावको परिचय)

महिनावारी अवधि बढ्नु र सामान्य भन्दा बढी रगत बग्नुलाई अत्यधिक रक्तस्राव अर्थात् मेनोरेजिया भनिन्छ ।

यसलाई हेभी बिल्डिङ पनि भनिन्छ । यो समस्या भएका महिलाले मात्र रगतको प्रवाह बढ्ने होइन, साथै महिनावारीको समयमा दुखाइ (क्र्याम्प) पनि भोग्नुपर्छ ।

महिनावारीको समयमा गर्भाशयको आन्तरिक तह अर्थात् इन्डोमेट्रियल तह बग्ने गर्छ ।

यसले शरीरलाई भविष्यमा सम्भावित गर्भावस्थाका लागि तयार बनाउँछ । तर, यदि यो रक्तस्राव असामान्य रूपमा बढ्छ भने, यसले स्वास्थ्यमा विभिन्न समस्या निम्त्याउन सक्छ।

महिनावारीको अत्यधिक रक्तस्राव के हो?

अत्यधिक रक्तस्राव भन्नाले सामान्य अवधिको तुलनामा धेरै लामो समयसम्म वा बढी मात्रामा रगत बग्नु हो।

सामान्यतया महिनावारी ३ देखि ५ दिनसम्म रगत बग्ने प्रक्रिया हो, तर अत्यधिक रक्तस्राव (मेनोरेजिया) हुँदा यो अवधि सात दिन वा त्यो भन्दा बढी हुन सक्छ।

साथै, रगतको मात्रा पनि सामान्यभन्दा धेरै भएर दैनिक जीवनमा असुविधा र कमजोरी, थकान, एनिमिया जस्ता स्वास्थ्य समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ।

महिनावारीको अत्यधिक रक्तस्रावका कारणहरू

१. हर्मोनल असन्तुलन र महिनावारीको अत्यधिक रक्तस्राव

महिनावारीको नियमित प्रक्रिया गर्भाशयको आन्तरिक तह (इन्डोमेट्रियम) को मोटाइ र पतलोपनमा हर्मोनहरूको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ।

मुख्य रूपमा एस्ट्रोजन र प्रोजेस्टेरोन नामका हर्मोनबीचको सन्तुलनले यो प्रक्रिया नियन्त्रण गर्छ।

जब यी दुई हर्मोनको सन्तुलन बिग्रिन्छ, विशेष गरी एस्ट्रोजनको मात्रा बढी हुँदा गर्भाशयको आन्तरिक तह अत्यधिक मोटाइ हुन्छ।

यसले महिनावारीको समयमा सामान्यभन्दा बढी रगत बग्ने अवस्था उत्पन्न गर्छ।

थाइराइड ग्रन्थीमा समस्या भएका महिलाहरूमा पनि यो हर्मोनल असन्तुलन बढी देखिन्छ, जसले गर्दा महिनावारीको समयमा अत्यधिक रक्तस्राव हुन सक्छ। थाइराइडले शरीरका अन्य हर्मोनहरूको काममा पनि असर पुर्‍याउँछ र यसले महिनावारी चक्रमा गडबडी ल्याउन सक्छ।

२. फाइब्रोइड र महिनावारीको अत्यधिक रक्तस्राव

फाइब्रोइड भनेको गर्भाशयको मांसपेशीहरू भित्र वा बाहिर हुने गैरक्यान्सर मासुका गाँठोहरू हुन्।

यी गाँठाहरूले गर्भाशयको सामान्य संरचनालाई असर पुर्‍याउँछन् र रक्तनलीहरूलाई वृद्धि गराउँछन्।

जब रक्तनलीहरूको संख्या बढी हुन्छ, महिनावारीको समयमा रगत बग्ने मात्रा पनि असामान्य रूपमा बढ्छ। यसरी फाइब्रोइडले महिनावारीको अत्यधिक रक्तस्रावको प्रमुख कारण बन्न सक्छ।

३. पाठेघरको पोलिप्स

पाठेघरको भित्तामा सानो टुहुरा (पोलिप्स) बन्नु सामान्य तर असामान्य समस्या हो।

यी पोलिप्सहरूले गर्भाशयको मांसपेशीको काममा बाधा पुर्‍याउँछन् र गर्भाशयको तह नियमित रूपमा झरनमा असर गर्छन्।

फलस्वरूप महिनावारीको समयमा असामान्य रगत बग्ने समस्या देखा पर्छ। पोलिप्सले गर्भाशयको भित्री सतहलाई नरम बनाउँछ र रक्तस्रावको मात्रा बढाउन सक्छ।

४. संक्रमणका कारण महिनावारीको अत्यधिक रक्तस्राव

असुरक्षित यौन सम्पर्क, धेरै यौन पार्टनरहरू हुनु, वा डेलिभरी (सुत्केरी) पछि यौन सम्पर्क गर्ने बानीले योनीमा संक्रमणको जोखिम बढाउँछ। यस्ता संक्रमणले योनीलाई सुन्निने, रातोपना, र जलन हुने समस्या उत्पन्न गर्छन्।

यी समस्याले गर्भाशयको आन्तरिक तहमा असर पुर्‍याउँछन् र महिनावारीको समयमा असामान्यरूपमा धेरै रगत बग्ने समस्या निम्त्याउँछन्।

५. अण्डाशय सम्बन्धी समस्या

कहिलेकाहीं महिनावारीको चक्रमा अण्डाशयले अण्डा नछोड्ने समस्या देखा पर्छ, जसलाई एनोओभुलेसन भनिन्छ।

जब अण्डा निषेचित हुँदैन, तब महिनावारी अनियमित हुन्छ र रगतको मात्रा धेरै हुन सक्छ।

त्यसैगरी, अण्डाशयमा सिस्ट (पानी वा फोका भरिएको थैली) बन्नुले पनि हर्मोनल सन्तुलन बिग्रिन्छ र महिनावारीमा अत्यधिक रक्तस्राव हुन सक्छ। यी समस्याहरू प्रायः पीसीओडी (पॉलीसिस्टिक ओवरी सिन्ड्रोम)सँग सम्बन्धित हुन्छन्।

६. क्यान्सर

पाठेघर (एन्डोमेट्रियम) वा गर्भाशयमा क्यान्सरको समस्या भएमा महिनावारी अनियमित र अत्यधिक रक्तस्राव हुने सम्भावना हुन्छ।

यो समस्या विशेषगरी रजोनिवृत्ति (मेनोपज) को पहिला वा पछि देखिन सक्छ।

क्यान्सरले गर्भाशयको आन्तरिक तहमा घाउहरू बनाउँछ र त्यसले धेरै रगत बग्ने समस्या उत्पन्न गर्छ।

यसका साथै, क्यान्सरको उपचार गर्दा पनि रक्तस्रावको समस्या देखिन सक्छ, त्यसैले समयमै चिकित्सकको परामर्श आवश्यक हुन्छ।

यदि यी कारणहरूबाट महिनावारीको अत्यधिक रक्तस्रावको समस्या देखिएमा तुरुन्तै विशेषज्ञ चिकित्सकको सल्लाह लिनु अत्यावश्यक हुन्छ ताकि सही उपचार गर्न सकियोस्।

मेनोरेजियाका लक्षणहरू

मेनोरेजिया अर्थात् महिनावारीको अत्यधिक रक्तस्राव भएका महिलाहरूले विभिन्न प्रकारका लक्षणहरू अनुभव गर्न सक्छन्, जुन निम्नानुसार छन्:

• महिनावारीको समयमा अत्यधिक रगत बग्नु: यस्तो अवस्थामा प्रत्येक दुईदेखि तीन घण्टामा प्याड वा ट्याम्पोन बदल्नुपर्ने आवश्यकता हुन्छ, जुन सामान्यभन्दा निकै बढी हो।
• रक्तस्रावको अवधि लामो हुनु: सामान्यतया महिनावारी ३ देखि ५ दिनसम्म हुने गर्दछ, तर मेनोरेजियामा यो अवधि ७ दिन वा सोभन्दा लामो हुन सक्छ।
• रगत जम्ने समस्या र एनिमिया: अत्यधिक रक्तस्रावका कारण रगत जम्न थाल्छ र शरीरमा फलामको कमीले थकान, कमजोरी, र अनुहार फिक्का हुने जस्ता एनिमियाका लक्षणहरू देखा पर्न सक्छन्।
• भद्दा वा अस्वाभाविक गन्ध आउनु: रगत बग्ने क्रममा यदि अस्वाभाविक वा कडा गन्ध आउने भए, त्यो संक्रमणको सङ्केत हुनसक्छ।
• पेट वा कम्मरमा तिखो दुखाइ (क्र्याम्प): महिनावारीको समयमा पेट वा कम्मरमा तिखो र लगातार दुखाइ हुन सक्छ, जुन सामान्य भन्दा बढी कष्टकर हुन्छ।

यी लक्षणहरू देखिएमा सकेसम्म चाँडो चिकित्सकको परामर्श लिनु आवश्यक हुन्छ, जसले सही कारण पत्ता लगाएर उपचार गर्न सकून्।

मेनोरेजिया रोकथाम र उपचारका उपायहरू

१. रगतको कारण पत्ता लगाउने

मेनोरेजिया वा महिनावारीको अत्यधिक रक्तस्राव विभिन्न कारणहरूले हुन सक्छ।

त्यसैले समस्या ठीकसँग बुझ्न र उपचार सुरु गर्नको लागि चिकित्सकसँग परामर्श गरी आवश्यक परीक्षण गराउनु अति आवश्यक हुन्छ।

जाँचका आधारमा मात्र सही उपचार योजना तयार पार्न सकिन्छ जसले रोगको जरा समात्छ र पुनरावृत्ति रोक्छ।

२. आहारमा परिवर्तन

रक्तस्रावले शरीरबाट रगतको मात्रा कम हुँदा थकान, कमजोरी र एनिमिया देखिन सक्छ।

यसलाई रोक्न आइरन (फलाम) युक्त खाना अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। भिटामिन सीले आइरनको अवशोषण बढाउँछ, त्यसैले भिटामिन सी युक्त फलफूल र हरियो सागसब्जी खानाले रक्त सन्तुलनमा मद्दत पुग्छ।

ड्राइफ्रुट्स जस्तै किशमिश, बदाम आदि पनि पोषणले भरपूर हुन्छन् र एनिमियाबाट राहत दिन्छन्।

३. प्रशस्त पानी पिउने

शरीरको हाइड्रेशनले इलेक्ट्रोलाइट सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गर्छ। दिनभर कम्तीमा ६ देखि ८ गिलास पानी पिउँदा रगतको प्रवाह सुधार हुन्छ र भारी रक्तस्रावबाट शरीरलाई बचाउन सहयोग पुग्छ। पानीले शरीरको विषाक्त पदार्थ पनि निकाल्न सहयोग गर्छ।

४. पर्याप्त निद्रा

पर्याप्त र गुणस्तरीय निद्राले शरीरका हर्मोनहरू सन्तुलित राख्न मद्दत गर्छ। राम्रो निद्राले तनाव कम हुन्छ र कोर्टिसोलजस्ता तनाव हर्मोनहरू नियन्त्रणमा रहन्छन्, जसले मेनोरेजिया जस्ता समस्या कम गर्न सहयोग गर्छ। दिनमा कम्तीमा ७-८ घण्टा निद्रा लिनु स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुन्छ।

५. व्यायाम र योग

नियमित व्यायाम र योगले शरीरलाई सक्रिय राख्छ र रक्त सञ्चार राम्रो बनाउँछ। यसले पीसीओडी (पॉलीसिस्टिक ओवरी सिन्ड्रोम) र थाइराइडजस्ता समस्याहरू नियन्त्रण गर्न सहयोग पुर्याउँछ, जसले हर्मोन सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गर्छ। साथै, तनाव कम हुने भएकाले महिनावारीको समस्या पनि घट्छ।

यी उपायहरूलाई जीवनशैलीमा समावेश गरेर मेनोरेजियाको समस्या नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। तर कुनैपनि समस्या लामो समयसम्म रहिरह्यो भने चिकित्सकसँग नियमित जाँच गराउनु आवश्यक हुन्छ।

निष्कर्ष

मेनोरेजिया अर्थात् महिनावारीको अत्यधिक रक्तस्रावलाई गम्भीर रूपमा लिनुपर्छ। यसले महिलाको स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पुर्‍याउनसक्छ। उचित परामर्श, आहार, जीवनशैली परिवर्तन र आवश्यक परेमा औषधि वा शल्यक्रिया उपचारले यस समस्यालाई समाधान गर्न सकिन्छ। यदि महिनावारीको समयमा अत्यधिक रगत बग्ने समस्या छ भने तुरुन्त चिकित्सकको परामर्श लिनु अत्यावश्यक छ।