काठमाडौं आन्दोलनको निरन्तरता अहिले कवाड व्यवसायीहरूको संघर्षसँग जोडिएको छ। विगत तीन दिनदेखि कवाड व्यवसायीहरूले काठमाडौं महानगरपालिकाको निर्णयविरुद्ध सडकमा प्रदर्शन गरिरहेका छन्। उनीहरूको भनाइमा, महानगरले रोजगारी खोसेको कारण सडकमा आउन बाध्य भएका हुन्।

काठमाडौं आन्दोलनको निरन्तरता : कवाड व्यवसायीहरूको सडक संघर्ष

पछिल्ला तीन दिनदेखि काठमाडौँ आन्दोलनको निरन्तरता कवाड व्यवसायीहरूको सडक प्रदर्शनसँग जोडिएको छ। कुनै न कुनै माग राख्दै, मधेशी समुदायका व्यवसायीहरूले आफ्नो रोजगारी र अस्तित्वको रक्षा गर्न सडकमा आवाज उठाइरहेका छन्। यस आन्दोलनको मुख्य निशाना संघीय सरकार नभई काठमाडौं महानगरपालिका रहेको छ।

बुधबार पनि विगतका दिनझैं बिहान ११ बजेदेखि कवाड व्यवसायीहरू भृकुटीमण्डपमा भेला भए। दिउँसो करिब १ बजे उनीहरूले र्‍याली सहित काठमाडौं महानगरको कार्यालय, कमलादी तर्फ मार्च गरे।

र्‍यालीमा सहभागीहरूले मेयर बालेन शाहलाई कुर्सी छोड्नुपर्ने नारा लगाउँदै, महानगर प्रहरी प्रमुख राजुनाथ पाण्डेलाई पनि आन्दोलनको केन्द्रबिन्दु बनाए।

व्यवसायीहरूको पीडा : ‘हाम्रो रोजीरोटी खोसियो’

रौतहटका ५३ वर्षीय बिजुली बैठा २२ वर्षदेखि काठमाडौंमा कवाड संकलन गर्दै आएका छन्। उनले बताए,

“हाम्रो रोजीरोटी खोसियो, बालेनले काठमाडौं छोडेर जा भने जस्तै भयो। हामीले त सहर सफा गरिरहेका छौँ।”

उनका अनुसार परिवारमा दस जना सदस्य छन् र मासिक २०–३० हजार रुपैयाँ आम्दानी कवाड संकलनबाटै हुन्थ्यो। तर, अहिले महानगरले यस पेशामा रोक लगाउँदा उनले सडकमा आउन बाध्य भएका छन्।

त्यस्तै, सर्लाहीका शिवशंकर चौधरी २५ वर्षदेखि यही पेशामा छन्। उनले भने,

“पाँच जनाको परिवार यसैले चलेको छ। तर अहिले महानगरले ‘यो पनि नगर, त्यो पनि नगर’ भन्दै हाम्रो जीवनमा प्रत्यक्ष प्रहार गरेको छ।”

चौधरीले बताए अनुसार उनका मासिक आम्दानी करिब २०–२५ हजार रुपैयाँ थियो। तर, महानगर प्रहरीले संकलकहरूको साइकल खोस्ने र लखेट्ने अभ्यास गरेको उनले अनुभव सुनाए।

यसले स्पष्ट देखाउँछ कि काठमाडौंमा कवाड व्यवसायीहरूको पेशा केवल आर्थिक जीवन मात्र नभई, जीविकोपार्जन र परिवारको अस्तित्वसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ।

‘नगर प्रहरी देख्यो कि भाग्नुपर्छ’

कवाड व्यवसायीहरूले आन्दोलनमा महानगर प्रहरीमाथि गहिरो आक्रोश पोखेका छन्।
संघर्ष समितिका संयोजक रामकेवल गुप्ता भन्छन्,

“हाम्रा साथीहरू दुई वर्षदेखि नगर प्रहरीबाट कुटिएका छन्। त्यसैले आन्दोलनमा नगर प्रहरी नआउन् भनेर हामीले आग्रह गरेका हौँ।”

यसैबीच, ३६ वर्षदेखि कवाड संकलन गर्दै आएका वीरेन्द्रप्रसाद साह पनि आन्दोलनमा उपस्थित थिए। उनले बताए,

“म दिनमा १२ घण्टा काम गरेर महिनामा जम्मा २० हजार जति कमाइ गर्थे। तर अहिले महानगरले हाम्रा डिपोमा डोजर चलाएर विस्थापित गर्न खोजेको छ।”

यो देखाउँछ कि व्यवसायीहरूको आर्थिक अस्तित्व र जीवनयापनमा प्रत्यक्ष असर पर्ने जोखिमका कारण उनीहरू आन्दोलनमा आक्रोशित छन्। आन्दोलन केवल रोजगारीको रक्षा मात्र नभई, आफ्नो पेशा र परिवारको भविष्यको सवाल पनि बनेको छ।

राष्ट्रिय झण्डासहित आन्दोलन

भृकुटीमण्डपबाट सुरु भएको जुलुस कमलादीस्थित काठमाडौं महानगरको कार्यालय अगाडि पुगेको थियो।

यस क्रममा कवाड व्यवसायीहरूले भोजपुरी गीत घन्काउँदै नाचगान गरे, जसले मधेशी समुदायको सांस्कृतिक पहिचानलाई समेत प्रतिनिधित्व गर्यो।

कवाड व्यवसायीहरूले आन्दोलनको क्रममा अनुभव गरेका भावनालाई व्यक्त गर्दै भने,

“हामीलाई नेपाली नै हैनौं जस्तो व्यवहार गरिन्छ। यही पेशामाथि धावा बोल्दा हामी काठमाडौं छोड्नुपर्ने संकेत गरिएको हो।”

यस विरोधका क्रममा उनीहरूले राष्ट्रिय झण्डा फहराउँदै सन्देश पठाए

“हामी नेपाली हौँ, हामीलाई लखेट्न पाइँदैन।”

यसले स्पष्ट देखाउँछ कि आन्दोलन केवल रोजगारी वा नियमको विरोध मात्र होइन, पहिचान र सम्मानको सवाल पनि रहेको छ।

व्यवसायीहरूले आफ्नो अस्तित्व, पेशा र नागरिक अधिकारको लागि सडकमा आवाज उठाइरहेका छन्।

‘एक लाखको रोजगारी खोस्यो’

कवाड व्यवसायी संघर्ष समितिका संयोजक रामकेवल गुप्ताका अनुसार काठमाडौंमा करिब एक लाख व्यवसायी र २–३ हजार डिपो छन्।

यो व्यवसाय क्षेत्रले वार्षिक २०–२५ अर्ब रुपैयाँसम्मको कारोबार गर्छ र हजारौं परिवारको रोजगारीको आधार बनेको छ।

तर गुप्ताका अनुसार, महानगरपालिकाले कवाड संकलकहरूलाई ‘फोहोर’ भनेर लखेट्ने, उनीहरूको साइकल खोस्ने र संरचना भत्काउने काम गरेको छ।

यसले व्यवसायीहरूका लागि रोजगारी संकट उत्पन्न गरेको उनीहरूको गुनासो हो।

गुप्ताले थपे,
“मेयर बालेन शाहले आफैं डिपो खोलेर व्यवसाय कब्जा गर्न खोजेका छन्। हामी कानुनी रूपमा कर तिरेर काम गर्न तयार छौँ। तर जबर्जस्ती विस्थापित गर्नु स्वीकार्य छैन।”

यसले स्पष्ट देखाउँछ कि कवाड व्यवसायीहरूलाई केवल नियम उल्लङ्घनको आरोप लगाइएको होइन, उनीहरूको आर्थिक र पेशागत अस्तित्व संकटमा परेको छ।

आन्दोलनको मूल कारण यही रोजगारी संरक्षण र जीवनयापनको अधिकारको लागि हो।

काठमाडौं आन्दोलनको निरन्तरता र महानगरको स्पष्टीकरण

काठमाडौं आन्दोलनको निरन्तरता सम्बन्धी कवाड व्यवसायीहरूको आक्रोशबारे काठमाडौं महानगरका प्रहरी प्रमुख राजुनाथ पाण्डेले स्पष्ट पारेका छन्।

उनका अनुसार आन्दोलनकारीले मेयर बालेन शाह वा आफूलाई अनावश्यक रूपमा निशाना बनाएको भए पनि वास्तविकता फरक छ।

पाण्डेले भने,
“यो कसैको व्यक्तिगत निर्णय होइन। नगरसभाले पास गरेको नीति तथा कार्यक्रमलाई मात्र कार्यान्वयन गरिएको हो। २०८१/८२ को नीति अनुसार कवाड संकलन केन्द्रलाई आवासीय क्षेत्रभित्र राख्न नपाइने निर्णय भएको छ। त्यसैले महानगरले त्यसैको पालना गरिरहेको हो।”

उनले थपे कि, सो नीतिको उल्लङ्घन गर्ने गतिविधिहरूमाथि कारबाही गर्नु अनिवार्य छ। “हामीले लिएको कदम कानुनी प्रक्रिया अनुसारकै हो,” पाण्डेले स्पष्ट पारे।

यसको अर्थ, महानगरले गरेको कारबाही व्यक्तिगत स्वार्थ वा मनपरी नभई, नगरसभाको आधिकारिक निर्णयलाई लागू गर्ने कार्य मात्र भएको हो।

काठमाडौं आन्दोलनको निरन्तरता : के बुझ्न सकिन्छ?

काठमाडौं आन्दोलनको निरन्तरता केवल स्थानीय नीतिप्रति असन्तुष्ट व्यवसायीहरूको आवाज मात्र होइन, रोजगारी, पहिचान र अस्तित्वसँग जोडिएको संघर्ष हो।

महानगरले नियम कार्यान्वयन गरेको दाबी गरे पनि कवाड व्यवसायीहरूका लागि यो रोजगारी खोस्ने कदम बनेको छ।

सहरलाई सफा राख्ने कार्यमै संलग्न भएकाहरूलाई विस्थापित गर्ने नीति सामाजिक असन्तुलन निम्त्याउन सक्छ भन्ने चेतावनी यस आन्दोलनले दिएको छ।