बाल अस्थमा: बच्चाहरूमा दम किन बढ्दैछ र नियन्त्रणका उपायहरू

बाल अस्थमा अहिलेको समयको सबैभन्दा सामान्य र दीर्घकालीन बाल रोगमध्ये एक हो। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार करिब ३० करोड मानिस अस्थमाबाट ग्रसित छन्, जसमा उल्लेख्य संख्या बालबालिकाहरूको छ। बाल्यावस्थामा देखिने अस्थमालाई प्राय: बाल दम भनेर पनि चिनिन्छ। वयस्कको अस्थमा र बाल अस्थमाबीच केहि फरकहरू छन्, जसको ज्ञान अभिभावकहरूमा अत्यन्त आवश्यक छ।

बालबालिकामा अस्थमाको जोखिम बढ्नुको पछाडि प्रमुख कारण भनेको उपचार तथा रोकथामबारे पर्याप्त जानकारीको अभाव हो। यही सन्देश फैलाउने उद्देश्यले हरेक वर्ष ‘विश्व अस्थमा दिवस’ मनाइन्छ। सन् २०२५ को विश्व अस्थमा दिवसको नारा ‘सबैका लागि इन्हेलर उपचारको पहुँच सुनिश्चित गरौँ’ भन्ने रहेको छ।

यो नारा ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा इन्हेलरको पहुँच, जनचेतना, स्वास्थ्य सेवा प्रणालीको पहुँच विस्तार तथा अस्थमाबाट हुने मृत्युलाई कम गर्न प्रेरित गर्ने उद्देश्य राख्दछ।

बाल अस्थमा भनेको के हो?

बाल अस्थमा एक दीर्घकालीन श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग हो, जसले बच्चाको फोक्सोको श्वासप्रणालीलाई प्रभावित गर्छ। यसले सास फेर्न गाह्रो बनाउने, श्वास नली साँघुरो बनाउने र कहिलेकाहीँ घ्यार-घ्यार आवाज आउने लक्षण देखाउँछ।

यो रोग खासगरी श्वास नलीमा सुन्निने र प्रतिक्रिया दिने प्रणाली सक्रिय भई धुलो, धुवाँ, चिसो हावा, परागकण, जनावरको रौँ, धूम्रपान, वा अन्य एलर्जेनहरू बाट ट्रिगर हुन सक्छ।

बाल अस्थमा किन बढ्दैछ?

अहिलेको वातावरणीय अवस्था, विशेष गरी शहरी प्रदूषण, एलर्जीजन्य तत्वको व्यापकता, चुरोटको धुवाँ (सेकेन्ड ह्यान्ड स्मोक), र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतामा आएको कमीले बाल अस्थमाको समस्या दिनप्रतिदिन जटिल बन्दै गएको छ।

विशेष रूपमा,

• शहरी क्षेत्रमा बालबालिकाहरू बढी समय इनडोर वा प्रदूषित वातावरणमा बिताउँछन्
• स्तनपानको कमीले रोगसँग लड्ने प्राकृतिक क्षमता कम हुन्छ
• साना बच्चाहरूमा रोगसँग सम्पर्क कम हुँदा प्रतिरक्षा प्रणाली पर्याप्त विकसित नहुनु

यिनै सबै कारणहरूले गर्दा बाल अस्थमा दिनहुँ बढ्दो छ।

बाल अस्थमाको मुख्य कारणहरू

बाल अस्थमा विभिन्न वातावरणीय, आनुवंशिक र जैविक कारणहरूले उत्पन्न हुने गर्छ। यसमा केही कारणहरू प्रस्ट पहिचान गर्न सकिन्छ, जसले बालबालिकाको श्वासप्रश्वास प्रणालीमा नकारात्मक असर पार्छ।

१. धुलो, धुवाँ र वातावरणीय प्रदूषण

शहरी क्षेत्रमा पाइने प्रदूषित हावा, धुलोका कणहरू र सवारी साधन तथा उद्योगबाट निस्कने धुवाँ बालबालिकाको फोक्सोलाई चिर्दै श्वास नलीमा सूजन ल्याउन सक्छ। प्रदूषण बाल अस्थमाका प्रमुख ट्रिगरमध्ये एक हो, जुन बच्चाको कमजोर फोक्सो प्रणालीमा सजिलै असर गर्छ।

२. एलर्जीजन्य तत्वहरू

परागकण, जनावरको रौँ, मोल्ड (ढुसी), बिच्छीको धुलोजस्ता तत्वहरू बालबालिकाको प्रतिरक्षा प्रणालीमा एलर्जी प्रतिक्रिया गराएर अस्थमा ट्रिगर गर्न सक्छन्। विशेष गरी घरभित्रको वातारणमा यस्ता एलर्जेनहरू लामो समयसम्म रहेका कारण दमको लक्षण बारम्बार देखिन्छ।

३. गर्भावस्थामा धूम्रपान

गर्भमा हुर्कँदै गरेका शिशुमा यदि आमा धूम्रपान गर्छिन् वा उनी प्रदूषित धुवाँमा बस्छिन् भने शिशुको फोक्सोको विकासमा गम्भीर असर पर्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा जन्मेपछि ती बालबालिकामा बाल अस्थमा हुने जोखिम उल्लेखनीय रूपमा बढ्छ।

४. वंशानुगत प्रभाव (Ancestral/Genetic Risk)

यदि परिवारमा (बुबा, आमा वा दाजुभाइमध्ये) कसैलाई दम वा एलर्जीजन्य रोग छ भने बालबालिकामा पनि त्यही समस्या देखिने सम्भावना ३ देखि ६ गुणासम्म बढी हुन्छ। आनुवंशिक कमजोरी र वातावरणीय ट्रिगरले संयुक्त रूपमा बाल अस्थमा विकसित हुन सक्छ।

५. बारम्बार हुने श्वासप्रश्वास संक्रमण

बाल्यकालमै निरन्तर खोकी, रुघाखोकी, न्यूमोनिया वा श्वासप्रश्वाससँग सम्बन्धित अन्य संक्रमणहरू हुने बच्चामा दीर्घकालीन रूपमा फोक्सोको नलीमा असर पुग्न सक्छ।

यसले पछि गएर अस्थमा हुने सम्भावनालाई उच्च बनाउँछ।

बाल अस्थमाका लक्षणहरू

बालबालिकामा देखिने अस्थमाका लक्षणहरू विभिन्न रूपका हुन्छन्:

• सामान्य हिँड्दा पनि सास फेर्न गाह्रो हुनु
• छातीमा घ्यार घ्यार आवाज आउनु
• इन्हेलर प्रयोग गर्दा पनि राहत नहुनु
• छातीमा चाप महसुस हुनु
• अनुहार वा नङ निलो हुनु
• अत्याधिक पसिना आउनु

यीमध्ये कुनै गम्भीर लक्षण देखिए तुरुन्तै चिकित्सकसँग सम्पर्क गर्नु जरुरी हुन्छ।

बाल अस्थमा कसरी थाहा पाउने? परीबाल अस्थमा पहिचान गर्न गरिने परीक्षणहरू

बालबालिकामा दमजस्तो दीर्घकालीन समस्या पहिचान गर्न चिकित्सकहरूले विभिन्न परीक्षणहरू गर्ने गर्छन्। लक्षणहरूको गहिरो विश्लेषणपछि यस्ता परीक्षणमार्फत अस्थमा छ वा छैन भनेर पुष्टि गर्न सकिन्छ।

फोक्सो कार्य परीक्षण (Pulmonary Function Test)

यो परीक्षणले बच्चाले सास कति छिटो र कति गहिरो फेर्न सक्छ भन्ने मापन गर्छ। फोक्सोमा हावा प्रवाहको गति र मात्रा मापन गरेर श्वासप्रश्वास प्रणाली कति असर परेको छ भनेर बुझिन्छ। यद्यपि, यो परीक्षण साना बालबालिकामा गर्न गाह्रो हुन सक्छ।

बाल अस्थमा ; एलर्जी परीक्षण

धुलो, धुवाँ, जनावरको रौँ, परागकणजस्ता एलर्जेनहरूले बाल अस्थमा ट्रिगर गर्न सक्छन्।

यस्तोमा छालाको परीक्षण वा रक्त परीक्षणद्वारा शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले ती एलर्जेनसँग कसरी प्रतिक्रिया गर्छ भनेर मूल्याङ्कन गरिन्छ।

रक्त परीक्षण

रगतको परीक्षणबाट शरीरमा भएका संक्रमण, प्रतिरोध प्रणालीको क्रियाशीलता, र एलर्जीजन्य प्रतिक्रिया कत्तिको छ भन्ने बारे जानकारी पाइन्छ। यो परीक्षण खासगरी अन्य रोगहरू छुट्याउन पनि सहयोगी हुन्छ।

छातीको एक्स–रे

दमसँग मिल्दोजुल्दो लक्षण अरू फोक्सो सम्बन्धी रोगहरूमा पनि देखिन सक्छन्।

यस्ता अवस्थामा छातीको एक्स–रेबाट फोक्सोमा अवरोध, संक्रमण, वा अन्य संरचनात्मक समस्या भए/नभएको पुष्टि गर्न सकिन्छ।

चिकित्सकीय प्रतिक्रिया परीक्षण

कहिलेकाहीँ कुनै निश्चित परीक्षणको सट्टा चिकित्सकले बालबालिकालाई अस्थमाको औषधि दिएर त्यसको प्रतिक्रियाबाट पनि निदान गर्न सक्छन्।

यदि औषधिको प्रयोगपछि लक्षणमा सुधार आयो भने, अस्थमाको पुष्टि हुने सम्भावना बढी हुन्छ।

बाल अस्थमाको उपचार र व्यवस्थापन रणनीति

बाल अस्थमा पूर्ण रूपमा निको पार्न नसकिने भए पनि यसको प्रभावकारी उपचार र सही व्यवस्थापनबाट लक्षणलाई नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ।

अस्थमा व्यवस्थापनको मुख्य उद्देश्य भनेको बच्चालाई सामान्य जीवनशैलीमा फर्काउने, दमका आक्रमणबाट जोगाउने र फोक्सोको कार्यलाई दीर्घकालीन रूपमा स्वस्थ राख्ने हो।

सबैभन्दा सामान्य र प्रभावकारी उपाय इन्हेलर हो। चिकित्सकको निर्देशनअनुसार नियमित रूपमा इन्हेलर प्रयोग गर्दा श्वासनलीको सुजन घट्ने र सास फेर्न सजिलो हुने गर्छ।

दम आक्रमणको बेला तुरुन्त राहत दिनका लागि ‘रिलिभर’ मेडिसिन (जस्तै सालेब्युटामोल) प्रयोग गरिन्छ। यस्ता औषधिले केही मिनेटभित्रै राहत दिन सक्छन्।

गम्भीर लक्षण भएका बालबालिकामा नेबुलाइजर प्रयोग गरिन्छ, जसले औषधिलाई फोक्सोमा सिधै पुर्‍याउँछ। यो विधि विशेष गरी दम बारम्बार हुने वा गहिरो रूपमा असर गर्ने बच्चाहरूमा उपयोगी हुन्छ।

त्यसका अतिरिक्त, सन्तुलित खानपान, व्यायाम, पर्याप्त आराम र तनाव नियन्त्रण जस्ता जीवनशैली सुधारका उपायले पनि दम नियन्त्रणमा उल्लेखनीय भूमिका खेल्दछ।

खासगरी धूम्रपानबाट टाढा रहनु र बच्चालाई दोस्रो हातको धुवाँबाट जोगाउनु अत्यावश्यक हुन्छ।

एलर्जी ट्रिगर जस्तै धुलो, चिसो हावा, जनावरको रौँ, वा परागकणहरू बाल अस्थमालाई झन् गम्भीर बनाउन सक्छन्।

त्यसैले यस्ता ट्रिगरहरूको पहिचान गरी बच्चालाई सुरक्षित वातावरणमा राख्नुपर्छ।

अन्तमा, अभिभावकले समय–समयमा चिकित्सकसँग सम्पर्कमा रहँदै बच्चाको अवस्था मूल्याङ्कन गरिरहनुपर्छ।

यसरी निरन्तर निगरानी, उपयुक्त औषधि र सचेत जीवनशैलीबाट बाल अस्थमा नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ, र बच्चालाई सामान्य रूपमा हुर्कन सघाउन सकिन्छ।

बाल अस्थमामा औषधिको आवश्यकता कहिलेसम्म रहन्छ?

बाल अस्थमा भएका सबै बालबालिकालाई जीवनभर औषधि प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने कुरा सही होइन।

औषधि कति समयसम्म आवश्यक पर्छ भन्ने कुरा बालकको उमेर, लक्षणको गम्भीरता, रोगको इतिहास, र चिकित्सकीय मूल्याङ्कनमा निर्भर हुन्छ।

विशेषगरी पाँच वर्षभन्दा कम उमेरमा देखिने बाल अस्थमा धेरैजसो अवस्थामा उमेर बढेसँगै कम हुँदै जान्छ।

यो उमेरसम्म बालकको रोग प्रतिरोधी प्रणाली क्रमशः विकसित भइरहने भएकाले, सास फेर्न गाह्रो हुने समस्या, खोकी, घ्यार–घ्यार आवाजजस्ता लक्षणहरू पनि घट्दै जान्छन्।

यदी औषधिको प्रयोगपछि लक्षणहरू नियन्त्रणमा आउँछन् भने, चिकित्सकको सल्लाहअनुसार औषधिको मात्रा र आवृत्ति क्रमशः घटाउँदै लैजाने रणनीति अपनाइन्छ।

यस्ता अवस्थालाई “step-down approach” भनिन्छ, जसमा लक्षणहरू कम भइरहेकाले दीर्घकालीन औषधिको प्रयोग आवश्यक नपर्न सक्छ।

तर, केही बालबालिकामा अस्थमाका लक्षण बारम्बार दोहोरिरहने वा वातावरणीय ट्रिगरले समस्या बढ्ने भएकाले लामो समयसम्म औषधि प्रयोग गर्नुपर्ने हुन सक्छ। यसकारण, चिकित्सकको नियमित निगरानीमा रहेर औषधिको आवश्यकताबारे मूल्याङ्कन गरिरहनु आवश्यक हुन्छ।

त्यसैले, बाल अस्थमा भएका बच्चालाई स्वतः औषधि बन्द नगर्नुहोस्। रोगको अवस्था, लक्षण, र चिकित्सकको सल्लाहका आधारमा मात्रै औषधिको अवधिमा परिवर्तन गर्नुपर्छ।

बाल अस्थमा नियन्त्रणमा जानकारी र सजगता अनिवार्य

बालबालिकामा अस्थमा (बाल दम) हाल विश्वव्यापी रूपमा देखा परिरहेको दीर्घकालीन रोग हो।

यद्यपि यो पूर्ण निको नहुन सक्ने भए पनि समयमै पहिचान, नियमित उपचार, र स्वस्थ जीवनशैलीद्वारा यसलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ।

बच्चामा सास फेर्न गाह्रो भएको, खोकी लामो समय नरोकेको वा छातीमा असहजता देखिएको खण्डमा तत्काल विशेषज्ञसँग सम्पर्क गर्नु जरूरी छ।

चेतना, सजगता र सही उपचार नै बाल अस्थमाबाट हुने दीर्घकालीन असरलाई न्यूनीकरण गर्ने प्रमुख उपाय हो।

बाल स्वास्थ्यबारे सचेत बनौं!
यदि तपाईं अभिभावक हुनुहुन्छ भने यो जानकारी अरूलाई पनि साझा गर्नुहोस्। तपाईंको सानो प्रयासले अरूलाई ठूलो सहयोग पुग्न सक्छ।