भदौ २३ र २४ गतेको जेन–जी आन्दोलनले देशलाई तहसनहस बनायो। सिंहदरबार जल्दा नेपाली सेनाको भूमिका र सुरक्षा रणनीतिप्रति धेरै प्रश्न उठे। शान्तिपूर्ण प्रदर्शनको क्रममा हिंसा बढ्दै जाँदा ७६ जनाले ज्यान गुमाए, प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले राजीनामा दिए, र राजधानीका प्रमुख प्रशासनिक निकायहरूमा आगजनी भयो। यस्तो अवस्थामा नागरिकहरूले सबैभन्दा सोधे“सिंहदरबार जल्दा सेना के गर्दै थियो?”
सिंहदरबार जल्दा किन नियन्त्रणमा लिन सकिन सेना?
भदौ २३ र २४ गते देशभर उर्लिएको जेन–जी आन्दोलनले मुलुकलाई नै हल्लाइदियो। शान्तिपूर्ण सुरुवात भएको प्रदर्शन एकाएक हिंसात्मक रूप लिँदै देशभर त्रास फैलायो।
दुई दिनभित्रै राजधानीदेखि तराईसम्मका सहरहरू आगो र धुवाँले ढाकिए। आन्दोलन नियन्त्रण बाहिर गएपछि ७६ जनाको मृत्यु भएको सरकारी विवरणले जनायो। सयौं घाइते भए, कैयौं बेपत्ता छन्।
राजधानी काठमाडौंको मुटुमा रहेको सिंहदरबार, सर्वोच्च अदालत, संसद् भवन, प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरूका निवास,
साथै राजनीतिक दलका केन्द्रीय कार्यालयहरूसमेत आक्रमणको निशानामा परे। सरकारी कागजात, महत्वपूर्ण अभिलेख र ऐतिहासिक संरचनाहरू जलेर खरानी बने।
भीडले नियन्त्रण गुमाउँदा देशले दशकपछि पहिलोपटक यस्तो अराजक र असुरक्षित अवस्था देख्यो।
हरेक टेलिभिजन स्क्रिन र मोबाइल स्क्रलमा एउटै दृश्य दोहोरियो सिंहदरबार जलिरहेको छ, तर सेना कहाँ छ?
राजधानीको सुरक्षा संयन्त्र ठप्पजस्तै देखिँदा नागरिकहरू आक्रोशित भए।
प्रहरीबल पछि हटेको बेला सेना किन सडकमा आएन?, कसरी आगो फैलिन दिइयो?, र के सैनिक आदेश ढिलो भयो? भन्ने प्रश्नले देशभर बहस सिर्जना गर्यो।
प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको राजीनामापछि राजनीतिक शून्यता थप गहिरियो।
पूर्वप्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा र परराष्ट्रमन्त्री आरजु राणा समेत प्रदर्शनकारीको भीडमा आक्रमणको सिकार बने।
सत्तापक्ष र प्रतिपक्ष दुवै आक्रमणमा परेपछि आन्दोलनको स्वरूप अझ जटिल बन्यो।
त्यसपछि नेपाली सेनामाथि आलोचना बढ्दै गयो। नागरिकदेखि विश्लेषकसम्मले एउटै कुरा भने
“जब देश जलिरहेको थियो, तब सेनाले किन हस्तक्षेप गरेन?”
यही प्रश्नको जवाफसहित सेनाले अब आफ्ना कारण र स्पष्टीकरण सार्वजनिक गरेको छ।
नेपाली सेनाको आधिकारिक स्पष्टीकरण : १० प्रमुख कारण र जवाफ
भदौ २३ र २४ गतेको जेन–जी आन्दोलनपछि नेपाली सेनामाथि उठेका प्रश्नहरूका बीच सेनाले आधिकारिक रूपमा आफ्नो १० प्रमुख कारण र जवाफहरू सार्वजनिक गरेको छ।
सिंहदरबार देखि सर्वोच्च अदालतसम्म फैलिएको आगजनी र अराजक अवस्थाबारे सेनाको विस्तृत स्पष्टीकरण यसप्रकार छ
किन जले सिंहदरबारसहितका संरचना?
सेनाका उपरथी अनुप जंग थापाका अनुसार, तत्कालीन परिस्थितिमा स्थिति अत्यन्त अराजक भइसकेको थियो।
हजारौं प्रदर्शनकारीले सुरक्षा घेरा तोडेर सिंहदरबार परिसरमा प्रवेश गर्दा सेनाले भिड नियन्त्रणका लागि न्यूनतम शक्ति प्रयोग गरेको थियो।
थापाले बताएअनुसार,
“४६ राउन्ड हवाइ फायर गरिए पनि भीड नरोकेपछि सिंहदरबार जोगाउन सम्भव भएन।”
सेनाको आधिकारिक धारणा अनुसार, त्यतिबेला प्राथमिकता भौतिक संरचना बचाउनेभन्दा जनसुरक्षा कायम राख्नमा केन्द्रित गरिएको थियो।
अत्यधिक बल प्रयोग गरे जनधनको ठूलो क्षति हुने जोखिम भएकाले,
“मानवीय क्षति रोक्न भौतिक संरचना भन्दा जनसुरक्षालाई प्राथमिकता दिइयो,”
भन्दै सेनाले आफ्नो निर्णयको बचाउ गरेको छ।
सिंहदरबारमा लागेको आगो नियन्त्रणमा लिन ढिलाइ भए पनि, सेनाले दावा गरेको छ कि तत्कालीन निर्णय ‘नैतिक र रणनीतिक रूपमा उचित’ थियो।
सेनाले आगो तुरुन्त निभाउन नसकेको कारण
नेपाली सेनाको आधिकारिक भनाइअनुसार, सिंहदरबारमा पहिलो पटक सिंहदरबार जल्दा लागेको आगो २४ भदौ दिउँसो करिब १ बजे नियन्त्रणमा लिइएको थियो।
तर, २ बजे पुनः अर्को भागमा आगो फैलिँदा परिस्थिति फेरि नियन्त्रणबाहिर गयो।
दमकल र सुरक्षाकर्मीहरू घटनास्थलमा पुगिसकेका थिए,
तर आन्दोलनकारीहरूले दमकलका सवारी साधनलाई अवरोध गरेकाले आगो निभाउने प्रयासमा गम्भीर ढिलाइ भएको सेनाले जनाएको छ।
सेनाका अधिकारीहरूका अनुसार, केही आन्दोलनकारीहरू दमकलका पाङ्ग्रामै चढेर पानीको दिशा मोड्ने प्रयाससम्म गरेका थिए।
यसले मात्र नभई, भीडले फ्याँकेका पेट्रोल बम र जलाउने वस्तुहरूले आगो थप फैलिन सहयोग गरेको थियो।
सेनाको भनाइमा
“हामीले प्रारम्भिक आगो नियन्त्रण गरेका थियौं, तर दोस्रो लहरमा भीड अत्यन्त आक्रामक बन्यो। दमकललाई अवरोध पुर्याइँदा आगो निभाउन ढिलाइ भयो।”
सेनाले थप स्पष्ट पारेको छ कि यस्तो असामान्य अवस्थाले गर्दा सैनिकहरूलाई प्रत्यक्ष आगो निभाउनेभन्दा पनि भीड नियन्त्रणमा प्राथमिकता दिनुपर्यो, जसका कारण भौतिक क्षति बढेको थियो।
सिंहदरबार जल्दा डेटा सेन्टर जोगाउने सेना प्रयास
सिंहदरबार जल्दा सिंहदरबारको आगजनीबीच पनि सबैभन्दा संवेदनशील भाग थियो
रक्षा मन्त्रालय, अर्थ मन्त्रालय र राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद् रहेको डेटा सेन्टर (Data Center)।त्यही ठाउँमा देशका अत्यावश्यक वित्तीय र सुरक्षा अभिलेखहरू सुरक्षित राखिएका थिए।
नेपाली सेनाले जनाएको छ कि सिंहदरबार जल्दा आगो फैलिँदै जाँदा डेटा सेन्टरसम्म आगो नपुगोस् भनेर १८ घण्टासम्म लगातार काम गरिएको थियो।
धुवाँ र तातो वातावरणबीच सैनिकहरू पालैपालो कम्प्युटर सर्वर, केबल र उपकरण जोगाउने प्रयासमा खटिएका थिए।
सेनाका प्रवक्ता अनुसार
“यदि डेटा सेन्टर जलेको भए, देशको सम्पूर्ण वित्तीय प्रणाली ठप्प हुन सक्थ्यो। राजस्व संकलन, बैंकिङ नेटवर्क र सरकारी अभिलेख सबै जोखिममा पर्थे।”
सेनाले डेटा सेन्टर वरपर विशेष सुरक्षा घेरा बनाएको थियो र
जनरल पावर ब्याकअप सहितको प्रणालीलाई सुरक्षित राख्दै सम्भावित विस्फोट रोक्न तत्काल उपायहरू अपनाएको बताएको छ।
यही रणनीतिक र तत्काल कदमका कारण राज्यको डिजिटल ढाँचा सुरक्षित रह्यो, जसलाई अहिले सेनाले “सबैभन्दा ठूलो सफलताको उदाहरण” भनेर उल्लेख गरेको छ
काठमाडौं महानगरको दमकल र सिंहदरबार जल्दा स्थिति
सिंहदरबार जल्दा र आसपासका क्षेत्रमा आगो दन्किँदै गर्दा काठमाडौं महानगरपालिकाको दमकल समयमै नपुगेको आरोप व्यापक रूपमा उठेको थियो।
सामाजिक सञ्जालदेखि मिडियासम्म “महानगर निष्क्रिय भयो” भन्ने आलोचना चलिरहेको बेला सेनाले यसबारे स्पष्ट जवाफ दिएको छ।
सेनाका अनुसार काठमाडौं महानगरको दमकल राति ८ बजे मात्र सिंहदरबार पुगेको थियो।
तर, ढिलाइको कारण निष्क्रियता नभई मार्गमा आन्दोलनकारीहरूले अवरोध गरेको र चालक (ड्राइभर) अभावका कारण समन्वयमा समस्या भएको सेनाको भनाइ छ।
सेनाका सहायक रथी मनोज थापाले भने
“हामी निरन्तर सम्पर्कमा थियौं। महानगरसँगका ड्राइभरहरू उपलब्ध थिएनन्, जसका कारण केही ढिलाइ भयो। तर दमकलहरू अन्ततः घटनास्थल पुगे र आगो निभाउने काममा जुटे।”
उनका अनुसार १२ वटा दमकल काठमाडौं महानगर, सेनाको आफ्नै फायर युनिट र निजी संस्थानका सहित संयुक्त रूपमा आगो निभाउने अभियानमा सहभागी भएका थिए।
सेनाले स्पष्ट पारेको छ कि महानगर निष्क्रिय भएको समाचारमा कुनै सत्यता छैन,बरु सबै निकायबीच समन्वय गरेर आगलागी नियन्त्रणमा लिन साझा प्रयास गरिएको थियो।
हिल्टन होटलमा आगो निभाउन ढिलाइ किन भयो?
जेन–जी आन्दोलनका क्रममा सिंहदरबार मात्र नभई हिल्टन होटल जस्ता उच्च संरचना भएका भवनमा समेत आगो फैलिएको थियो।सेनाका अधिकारीहरूका अनुसार,
आगो निभाउन ढिलाइ हुनुको मुख्य कारण उपलब्ध दमकलको पाइप छोटो हुनु थियो।
होटलको उचाइ र संरचना अनुसार, उपलब्ध उपकरणले उच्चतम सतहमा पानी पु¥याउन कठिनाइ पैदा गरेको थियो।
यस कारण आगो नियन्त्रणमा लिन ढिला भयो र केही भाग तेस्रो दिनसम्म बलिरहेको रह्यो।
सेनाले यसबारे स्पष्ट पारेको छ
“स्रोत र उपकरणको कमीले आगो नियन्त्रणमा ढिलाइ भयो। तर उपलब्ध साधन र जवानको उच्च प्रयासले ठूलो क्षति हुनबाट जोगायौं।”
अधिकारीहरूले यो पनि जोड दिएका छन् कि सुरक्षा र जनधन जोगाउन सबै विकल्प अपनाइएको थियो, र ढिलाइको कारण केवल भौतिक/प्राविधिक बाधा मात्र थियो।
विमानस्थलमा आक्रमण रोक्न सिंहदरबार जल्दा सेना भूमिका
जेन–जी आन्दोलनको उच्चतम तनावमा, त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल पनि ठूलो जोखिममा परेको थियो।
सेनाका अनुसार, विमानस्थलमा पुगेको ठूलो समूह जिलेटिनसहित थियो र आगजनी तथा विस्फोटको योजना थियो।
तर नेपाली सेनाले तत्काल तत्कालीन नियन्त्रण र सुरक्षा रणनीति लागू गर्दै समूहलाई विमानस्थलबाट हटायो।
यो कदमले ठूलो दुर्घटना रोकियो र अन्तर्राष्ट्रिय उडानहरू सामान्य अवस्थामा जारी रह्यो।
सेनाले स्पष्ट पारेको छ
“विमानस्थल जलेको भए नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय साख गम्भीर जोखिममा पर्थ्यो। हाम्रो प्राथमिकता भनेको जनसुरक्षा र देशको साख सुरक्षित राख्नु थियो।”
सैनिक अधिकारीहरूले थप बताए कि, तत्कालको सक्रियता, योजना अनुसारको व्यवस्थापन, र संवेदनशील स्थलको सतत निगरानीले मात्र यस्तो ठूलो संकट टार्न सम्भव भयो।
दुर्गा प्रसाईंसँग किन भयो वार्ता?
२४ भदौको राति जेन–जी आन्दोलनको चरम अवस्थामा, नेपाली सेनाले सुरक्षास्थितिको समग्र मूल्यांकन गर्दै सबै पक्षसँग संवाद सुरु गरेको थियो।
यस क्रममा, सेनाले दुर्गा प्रसाईंसँग अनौपचारिक भेटवार्ता गरेको पुष्टि गरेको छ।
सेनाको दाबी अनुसार, यो वार्ता राजनीतिक उद्देश्यका लागि नभई, स्थिति सामान्य पार्ने र अराजकता न्यूनीकरण गर्ने प्रयासको हिस्सा मात्र थियो।
सेनाका उपरथी अनुप जंग थापाले भने—
“हामीले तत्कालीन परिस्थिति अनुसार सबै सरोकारवालासँग संवाद गर्यौं। दुर्गा प्रसाईंसँगको भेट वार्ता होइन, स्थिति स्थिर पार्ने बहुआयामिक प्रयास मात्र थियो।”
सैनिक अधिकारीहरूले जोड दिएका छन् कि, यस्तो कदम जनसुरक्षा कायम राख्ने, भीड नियन्त्रण गर्ने, र ठूलो क्षति हुनबाट जोगाउने रणनीतिको अभिन्न हिस्सा थियो।
सिंहदरबार जल्दा समयमा सेनाभित्र विद्रोहको हल्ला कति सत्य?
जेन–जी आन्दोलनको चरम अवस्थामा केही सञ्चार माध्यम र सामाजिक सञ्जालमा सिंहदरबार जल्दा घटनाका बेला पूर्व माओवादी लडाकुहरूले सेनाभित्र विद्रोह गर्ने हल्ला फैलिएको थियो।
तर नेपाली सेनाले यसबारे स्पष्ट पारेको छ कि, यी हल्ला पूर्णतः असत्य हुन्।
सेनाका उपरथी अनुप जंग थापाले भने
“नेपाली सेना एकढिक्का छ, कुनै पनि आन्तरिक मतभेद छैन। सबै जवान आफ्नो कर्तव्यमा समर्पित छन् र सेना एकजुट छ।”
सैनिक अधिकारीहरूले जोड दिएका छन् कि,पूर्व माओवादी लडाकुहरूको समायोजन र प्रशिक्षण पछि सेनाभित्रको वातावरण विश्वसनीय र स्थिर रहेको छ।
यो प्रक्रिया अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा उदाहरणीय मानिएको छ र त्यसैले कुनै पनि भित्री विद्रोह वा अस्थिरता हल्ला आधारहीन रहेको पुष्टि गरिएको छ।
पशुपति मन्दिरमा आक्रमण प्रयास र सिंहदरबार जल्दा सेना प्रतिक्रिया
२४ भदौको साँझ, पशुपति मन्दिर पनि सम्भावित जोखिममा परेको सूचना आएको थियो।
सेनाका अनुसार, मन्दिरको दक्षिण पश्चिम भागबाट आक्रमणको प्रयास भएको जानकारी प्राप्त भयो।
तत्कालै नेपाली सेनाले ठूलो संख्यामा जवान परिचालन गरी स्थिति नियन्त्रणमा ल्यायो।
सेनाका अधिकारीहरूले स्पष्ट पारेका छन् कि,
“सुरक्षाकर्मीहरूले तत्परता देखाउँदै स्थिति नियन्त्रणमा लिए। कुनै ठूलो क्षति हुनबाट मन्दिर सुरक्षित रह्यो।”
यस कदमले न केवल धार्मिक स्थलको सुरक्षा सुनिश्चित गर्यो,
बरु जनताको विश्वास र सांस्कृतिक सम्पदाको रक्षा पनि कायम राख्यो।
फागुन २१ को चुनाव सम्भव छ?फागुन २१ को चुनाव सम्भव छ?
अन्तरिम सरकारले घोषणा गरेको फागुन २१ को निर्वाचन चुनौतीपूर्ण भए पनि, नेपाली सेनाले चुनावको विकल्प नभएको र शान्ति सुरक्षाका लागि तयारी जारी रहेको स्पष्ट पारेको छ।
सेनाका अधिकारीहरूले भने
“हालको परिस्थितिमा निर्वाचन नै अपरिहार्य छ। हामीले चुनाव सुनिश्चित गर्न सबै आवश्यक सुरक्षाकर्मी परिचालन गरिरहेका छौं। शान्ति–सुरक्षा कायम राख्ने हाम्रो प्राथमिकता हो।”
जेन–जी आन्दोलनपछि फैलिएको अराजक अवस्थाबीच, सेनाले दिएको यी १० स्पष्टीकरणहरूले धेरै प्रश्नको जवाफ दिएको दाबी गरेको छ।
तर, आम नागरिक र विश्लेषकहरूले अझै पनि प्रश्न गरिरहेका छन्
“सिंहदरबार जल्दा के गर्दै थियो सेना?”
यो प्रश्न अहिले पनि जनभावनाको केन्द्रमा रहेको छ।
सिंहदरबार जल्दा सेनाको भूमिका र जवाफ स्पष्ट
जेन–जी आन्दोलनको समयमा सिंहदरबार जल्दा देखि सर्वोच्च अदालतसम्म फैलिएको आगजनी र अराजक अवस्थामा, नेपाली सेनाले आफ्नो भूमिका र निर्णयको कारण स्पष्ट पारेको छ।
सेनाले प्रस्तुत गरेका यी १० प्रमुख कारण र जवाफ अनुसार, तत्कालीन परिस्थितिमा जनसुरक्षा र मानवीय क्षतिबाट बचाउने कुरालाई प्राथमिकता दिइएको थियो।
उपरथी अनुप जंग थापाका अनुसार
“सिंहदरबार जलेको भए पनि, ठूलो जनधनको क्षति रोक्न भौतिक संरचनाभन्दा मानवीय सुरक्षालाई प्राथमिकता दिइयो।”
सैन्य क्रियाकलापमा ढिलाइ वा संयम अपनाउनु, भीड नियन्त्रण, संवेदनशील स्थल र डेटा सेन्टरको सुरक्षा, विमानस्थल तथा धार्मिक स्थलको संरक्षण जस्ता कदमहरू स्थिति सामान्य पार्ने बहुआयामिक प्रयासका हिस्सा थिए।
समग्र रूपमा, सेनाको जवाफले सिंहदरबार जल्दा सेना के गर्दै थियो भन्ने प्रश्नको स्पष्ट व्याख्या दिएको छ।
यसले, जेन–जी आन्दोलनपछिका अराजक परिस्थितिमा सिंहदरबार जल्दा सुरक्षा रणनीति र सैनिक प्राथमिकताहरूको स्पष्टता आम नागरिक र विश्लेषकका लागि बुझ्न सजिलो बनाएको छ।
कुनै पनि समय, कुनै पनि स्थानबाट तपाईं Global Sambad Network मार्फत समाचार अपडेट पाउन सक्नुहुन्छ।
