अछाममा छाउपडीका कारण मृत्यु भएको दुःखद घटना पञ्चदेवल विनायक नगरपालिका–८, चुरखोली टोलमा शुक्रबार बिहान घट्यो। बिहान करिब साढे ५ बजे, त्रिपालले बनाइएको अस्थायी टहरोमा सुतिरहेकी ३५ वर्षीया निम खनाल र ७ वर्षीया कविता भण्डारी माथिबाट खसेको ढुङ्गाले लाग्दा घटनास्थलमै मृत्यु भएकी हुन्। त्यस्तै ३६ वर्षीया रत्ना भण्डारी गम्भीर घाइते भएकी छन्। यो घटना स्पष्ट रूपमा देखाउँछ कि अछाममा छाउपडीका कारण मृत्यु हुने जोखिम अझै कायम छ।

अछाममा छाउपडीका कारण मृत्यु भएको दुःखद घटना

अछाम जिल्लाको पञ्चदेवल विनायक नगरपालिका–८, चुरखोली टोलमा शुक्रबार बिहान छाउपडी कुप्रथाका कारण दुःखद घटना भएको छ।

बिहान करिब साढे ५ बजे, त्रिपालले बनाइएको अस्थायी टहरोमा सुतिरहेकी ३५ वर्षीया निम खनाल र ७ वर्षीया कविता भण्डारी माथिबाट खसेको ढुङ्गाले लाग्दा घटनास्थलमै मृत्यु भएकी छन्।

त्यस्तै ३६ वर्षीया रत्ना भण्डारी गम्भीर घाइते भएकी छन्।

घाइते भण्डारीलाई उपचारका लागि सुर्खेत लगिएको छ। बोल्न सक्ने अवस्थामा रहेकी उनले टाउको र हड्डीमा गम्भीर चोट पाएकी छन्।

महिनावारीका कारण घर छोड्नुपरेको

घटना रातिको अविरल वर्षापछि माथिबाट खसेको ढुङ्गाले भएको थियो।

मृतक निम खनाल र घाइते रत्ना भण्डारी दुवै जना महिनावारी भएकाले घरभित्र बस्न नपाई त्रिपालले बनाएको अस्थायी टहरोमा सुतिरहेका थिए।

यस क्रममा रत्ना भण्डारीको ७ वर्षीया छोरी पनि आमासँगै टहरोमा पुगेकी थिइन्।

रत्ना भण्डारी मूलतः अछामको मंगलसेन नगरपालिका–६ की हुन्।

दाजु बसाइँसराइ गरेर तराई झरेपछि, उनी वैशाखदेखि श्रीमान् र छोरीसहित माइती घरमै बस्दै आएकी थिइन्।

अर्की मृतक निम खनाल पनि विधवा थिइन् र उनका परिवारका सदस्य भारतमा बस्ने भएकाले उनी माइतीघरमै बस्दै आएकी थिइन्।

यो घटनाले देखाउँछ कि महिलाहरूले महिनावारीको समयमा घर छोड्नुपर्ने सामाजिक र धार्मिक परम्परा अझै कायम रहेको छ, जसले जोखिमपूर्ण परिस्थितिमा सुत्न बाध्य पार्दछ।

छाउगोठ भत्काए पनि अन्धविश्वास कायम

पञ्चदेवल विनायक नगरपालिका–८ का वडाध्यक्ष छत्रबहादुर शाही का अनुसार, केही वर्षअघि स्थानीय प्रशासनको समन्वयमा सो वडामा रहेका छाउगोठहरू भत्काइएका थिए।

तर, महिलाहरू अझै त्रिपाल टाँगेर वा अस्थायी टहरो बनाएर महिनावारीको समयमा छुट्टै सुत्ने गरेको पाइएको छ।

वडाध्यक्ष शाहीले बताएअनुसार, महिलाहरूले घरभित्र सुत्दा देवता रिसाउने भन्ने अन्धविश्वासका कारण यस्तो गर्छन्।

सो वडामा रहेको कुइकालेदेवी मन्दिरसँग सम्बन्धित परम्परागत विश्वासका कारण महिलाहरू महिनावारीको समयमा घरभित्र बस्न डराउँछन्।

यो स्थिति देखाउँछ कि केवल छाउगोठ भत्काउने कानुनी कदम पर्याप्त छैन, बरु सामाजिक चेतना र परम्परागत सोच परिवर्तन आवश्यक छ।

यस्ता घटना पहिले पनि

अछाममा घटेको यो दुःखद घटना नयाँ होइन। १६ वर्षअघि पनि सोही गाउँमा महिनावारीका कारण छाउगोठमा बस्दा झुमा शाही नामक महिलाको निसासिएर मृत्यु भएको थियो।

यसले देखाउँछ कि परम्परागत अन्धविश्वास र छाउपडी कुप्रथा अझै समाजमा गहिरो पैठ जमाएर रहेको छ।

यस्तै घटनाहरू जिल्लाभित्र र अन्य सुदूरपश्चिम प्रदेशका जिल्लाहरूमा पनि दोहोरिएका छन्। उदाहरणका लागि:

• गत २८ असार, कञ्चनपुरको कृष्णपुर नगरपालिका–१ मा छाउगोठमा सुतेकी २८ वर्षीया कमला आउजी सर्पदंशका कारण मृत्यु भएकी थिइन्।
• २०८० साउन २३ गते, बैतडीको पञ्चेश्वर गाउँपालिका–४ मा १६ वर्षीया अनिता चन्द पनि छाउगोठमै सर्पदंशका कारण ज्यान गुमाएकी थिइन्।

यी घटनाहरूले प्रमाणित गर्छन् कि छाउपडी कुप्रथा र अन्धविश्वासको प्रभाव अझै व्यापक छ र कानुनी कारबाही मात्र पर्याप्त छैन।

यसले समुदायस्तरमा सचेतना अभिवृद्धि र परम्परागत सोच परिवर्तन आवश्यक रहेको देखाउँछ।

कानुन छ तर व्यवहारमा कुप्रथा कायमै

नेपालको मुलुकी अपराध संहिता २०७४ अनुसार छाउपडी कुप्रथा पूर्ण रूपमा निषेध गरिएको छ।

दफा १६८ ले स्पष्ट पार्छ कि महिलालाई महिनावारी वा सुत्केरी अवस्थामा छाउगोठमा राख्ने वा अमानवीय व्यवहार गर्ने व्यक्तिलाई ३ महिनासम्म कैद वा ३ हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना हुने व्यवस्था छ।

तर व्यवहारमा, कानुनको डर पर्याप्त साबित हुन सकेको छैन।

समाजमा गहिरो जमेको अन्धविश्वास र परम्परागत अभ्यास अझै बलियो रहेकाले महिलाहरू महिनावारीको समयमा घरभित्र बस्न डराउँछन् र त्रिपाल वा अस्थायी टहरोमा बस्छन्।

परिणामस्वरूप, यस्ता खतरनाक दुर्घटनाहरू दोहोरिइरहेका छन्।

अछाममा छाउपडीका कारण मृत्यु

अछाममा महिलाहरूको मृत्युलाई केवल एक व्यक्तिगत दुर्घटना नभई छाउपडी कुप्रथा र समुदायमा कायम अन्धविश्वाससँग जोडेर देखाउँछ।

परिच्छेदमा भनिएको छ कि केवल छाउगोठ भत्काउने मात्र पर्याप्त समाधान होइन।

यसको कारण के हो भने, समाजमा गहिरो पैठ जमाएको अन्धविश्वास र परम्परागत अभ्यास अझै कायम छन्।

महिलाहरू महिनावारीको समयमा घरभित्र बस्न डराएर त्रिपाल वा अस्थायी टहरोमा सुत्छन्, जसका कारण प्राकृतिक विपत्तिहरू जस्तै ढुङ्गा खस्नु वा सर्पदंश जस्ता घटनामा ज्यान जाने जोखिम बढ्छ।

लेखले यसबाट सिकाउँछ कि कानुन लागू गर्ने मात्र होइन, तर मानिसको चेतना, सोच, र सामाजिक संस्कारमा परिवर्तन ल्याउनु अत्यावश्यक छ। यसका लागि:

• समुदाय–स्तरमै सचेतना अभियान
• स्थानीय प्रशासन र विद्यालय, अभिभावकको सहयोग
• छाउपडी कुप्रथाबारे लगातार शिक्षा र जानकारी

जस्ता कदमहरू लिनुपर्ने स्पष्ट सन्देश दिन्छ। यसरी मात्र भविष्यमा महिलाको ज्यान जाने जोखिम घटाउन सकिन्छ।

अछाममा भएको यो दुःखद घटनाले देखाएको छ कि केवल छाउगोठ भत्काएर मात्र समाधान हुँदैन, बरु मानिसको चेतना, सोच र संस्कारमा परिवर्तन ल्याउनुपर्ने आवश्यकता अझै छ।

छाउपडी कुप्रथाका कारण पटक–पटक महिलाले अकालमै ज्यान गुमाइरहेका छन्, जसलाई रोक्न समुदाय–स्तरमै गहिरो सचेतना र कठोर कार्यान्वयन आवश्यक छ।